Z Olszanicy na Politechnikę Lwowską
Helena Żurowska urodziła się 24 czerwca 1905 roku w Olszanicy, w rodzinie ziemiańskiej. Jej ojcem był Wiktor Żurowski herbu Leliwa, a matką Władysława z domu Gniewosz herbu Rawicz. Miała troje starszego rodzeństwa: Marię Krystynę, Annę i Adama. W źródłach i wspomnieniach Helena występuje czasem również jako Halina lub Hala, nie była to jednak urzędowa forma jej imienia.
Dzieciństwo spędziła w rodzinnych dobrach w okolicach Dobromila. Uczyła się we Lwowie, gdzie w 1923 roku zdała maturę. Następnie studiowała na Oddziale Rolnym Politechniki Lwowskiej. Studia ukończyła w marcu 1928 roku, uzyskując dyplom inżyniera rolnika ze specjalizacją w dziedzinie doświadczeń zootechnicznych. Pracowała w Małopolskim Towarzystwie Rolniczym we Lwowie oraz w rolniczych stacjach doświadczalnych.
W 1932 roku ojciec przekazał jej rodzinny majątek w Boniowicach koło Dobromila. Żurowska zajmowała się tam gospodarstwem aż do wybuchu wojny.
Przez Karpaty do konspiracji
W 1939 roku, po zajęciu rodzinnych stron przez Sowietów, Helena opuściła majątek i przedostała się na Węgry. Na początku 1940 roku trafiła do Budapesztu, gdzie zgłosiła gotowość do pracy konspiracyjnej.
18 stycznia 1940 roku mjr Jan Mazurkiewicz „Zagłoba” i kpt. Wincenty Medyński „Jasiewicz” przyjęli ją jako kurierkę Związku Walki Zbrojnej. Posługiwała się wówczas pseudonimami „Baśka” i „Leliwa”. Formalne zaprzysiężenie nastąpiło 16 maja 1940 roku.
Jej zadania były wyjątkowo niebezpieczne. Przekraczała granicę między Węgrami a okupowanym krajem, organizowała szlaki przerzutowe i przewoziła materiały oraz informacje. Na trasie o kryptonimie „Las”, prowadzącej przez Budapeszt, Ungwar, Żubracze i Sanok, zimą pokonywała pieszo nawet około 70 kilometrów.
W czerwcu 1940 roku została skierowana do pracy w kraju. Pod pseudonimem „Heniek” pełniła funkcję II zastępcy kierownika Odcinka „Południe” łączności zagranicznej ZWZ. Mieszkała w Krakowie, organizowała trasy przerzutowe i przeprowadzała inspekcje. Do wiosny 1941 roku czterokrotnie osobiście udawała się na Węgry jako kurierka do zadań specjalnych.
Po rozbiciu krakowskiej siatki ZWZ otrzymała zadanie zabezpieczenia zagrożonych tras oraz ewakuowania do Warszawy funduszy i archiwum. Później działała jako kurierka „Dworca Wschodniego”, komórki odpowiedzialnej za utrzymywanie łączności z okręgami wschodnimi.
Od 1941 roku związała się z Tajną Organizacją Wojskową. W styczniu 1942 roku objęła funkcję szefa łączności Obszaru Lwów TOW. Po scaleniu TOW z Armią Krajową została kurierką Kedywu Komendy Głównej AK. Współpracowała z mjr. Janem Mazurkiewiczem „Radosławem”.
W 1943 roku została odznaczona Krzyżem Walecznych. Pełniła również funkcje oficerskie i pracowała przy zadaniach związanych z produkcją materiałów wybuchowych w strukturach Kedywu.
Udział w Powstaniu Warszawskim
Wybuch Powstania Warszawskiego zastał Helenę Żurowską w Warszawie. Pełniła funkcję łączniczki do specjalnych poleceń dowódcy batalionu „Iwo” w Śródmieściu, a następnie służyła w Zgrupowaniu „Radosław”. W czasie walk wykonywała zadania wymagające przemieszczania się w warunkach bezpośredniego zagrożenia. Została ranna w rękę.
Po upadku Powstania Warszawskiego trafiła do niemieckiej niewoli. Przebywała w obozie jenieckim w Molsdorf, skąd w kwietniu 1945 roku została uwolniona przez wojska amerykańskie.
Po zakończeniu wojny Helena Żurowska wróciła do Polski - w październiku 1945 roku. Chciała dowiedzieć się, co stało się z jej wieloletnim dowódcą, Janem Mazurkiewiczem „Radosławem”. Nie udało jej się jednak nawiązać z nim kontaktu i już w grudniu 1945 roku wróciła do Niemiec. Tam rozpoczęła służbę w Polskim Ośrodku Wojskowym nr 102.
W sierpniu 1946 roku została zaangażowana do aparatu łączności Ministerstwa Spraw Wewnętrznych Rządu RP na uchodźstwie. Opracowywała drogi przerzutowe z Polski do Niemiec i przygotowywała kurierów. Latem 1947 roku ponownie przedostała się do Polski. W Szczecinie nawiązała kontakt z konspiracyjnym ośrodkiem delegatury MSW na kraj i badała możliwości dalszej działalności niepodległościowej. Po kilku dniach wróciła do Niemiec.
Ostatnia misja i „Operacja Cezary”
Na początku sierpnia 1948 roku Helena Żurowska została skierowana do Polski z kolejną misją. Miała nawiązać kontakt ze Zrzeszeniem „Wolność i Niezawisłość”, dowiedzieć się o losach aresztowanych przez UB kurierów oraz pomóc w organizowaniu nowych struktur łączności z rządem emigracyjnym.
Nie wiedziała, że trafia w sam środek operacji prowadzonej przez komunistyczną bezpiekę. Została wciągnięta w działania związane z tzw. V Zarządem WiN, który był kontrolowany przez UB. Od 22 sierpnia 1948 roku była już pod ścisłą obserwacją bezpieki.
29 września 1948 roku Helena Żurowska została aresztowana w Gdańsku. Trafiła do więzienia mokotowskiego w Warszawie, gdzie rozpoczęło się wielomiesięczne, ciężkie śledztwo. Podczas przesłuchań starała się chronić osoby, z którymi współpracowała. Wnosiła uwagi do protokołów przesłuchań i prostowała narzucone lub wymuszone odpowiedzi. Prawdopodobnie zorientowała się, że struktura, z którą nawiązała kontakt, była kontrolowana przez UB.
Wyrok śmierci
8 sierpnia 1949 roku zapadł wyrok - Helena Żurowska została skazana na karę śmierci. Była jedną z niewielu kobiet skazanych wówczas na najwyższy wymiar kary i zamordowanych przez komunistyczny aparat represji.
Wyrok wykonano 21 września 1949 roku w więzieniu mokotowskim w Warszawie. Helena Żurowska została rozstrzelana. Miała 44 lata.
Komunistyczne władze odmówiły rodzinie wydania ciała. Miejsce pochówku Heleny Żurowskiej pozostaje nieznane. Symboliczny krzyż znajduje się w kwaterze na Łączce w Warszawie.
Przez lata jej nazwisko pozostawało niemal nieobecne w przestrzeni publicznej, a komunistyczna propaganda przedstawiała ją jako osobę działającą przeciwko państwu.
Przywrócona pamięć
Po latach jej historia została przypomniana. W kościele w Olszanicy znajduje się tablica poświęcona Helenie Żurowskiej. Uroczyste odsłonięcie i poświęcenie tablicy odbyło się 21 września 2019 roku - w 70. rocznicę jej śmierci.
To właśnie tutaj, w rodzinnej Olszanicy, można dziś zatrzymać się na chwilę przy jej historii. Tablica w miejscowym kościele przypomina o kobiecie, która z niewielkiej miejscowości na Podkarpaciu trafiła na konspiracyjne szlaki, przekraczała granice podczas okupacji, służyła w strukturach ZWZ i AK, walczyła w Powstaniu Warszawskim, a po wojnie ponownie zaangażowała się w działalność niepodległościową.
Jej losy są także częścią historii Bieszczadów i ludzi związanych z tym regionem, których wojna i powojenny terror wyrwały z rodzinnych stron.
Wbrew staraniom komunistycznych władz Helena Żurowska nie została zapomniana, a jej nazwisko pozostało w dokumentach, wspomnieniach i opracowaniach. historyków. Dziś można je znaleźć także w Olszanicy - miejscu jej urodzenia. Tablica w miejscowym kościele przypomina, że za wielkimi wydarzeniami polskiej historii stoją konkretni ludzie. Jedną z nich była Helena Żurowska - inżynier rolnictwa, kurierka AK, uczestniczka Powstania Warszawskiego i ofiara komunistycznych represji. Jej historia zaczęła się właśnie tutaj - w Olszanicy.
Źródła:
- Frazik Wojciech, Wielki indywidualizm - graniczący z dziwactwem. Helena Żurowska (1905–1949), [w:] „Biuletyn IPN”, nr 3 (220), Instytut Pamięci Narodowej, Warszawa, s. 70-78.
- Mołczanowska Magdalena, Helena Żurowska. Zamordowana o krok od prawdy, Instytut Pamięci Narodowej, ipn.gov.pl.
- Ppor. Halina Żurowska „Helena”, „Barbara”, [w:] Biogramy. Żołnierze Wyklęci - Zapomniani Bohaterowie, Instytut Pamięci Narodowej, www.podziemiezbrojne.ipn.gov.pl.
Komentarze (0)