Kolejowy rodowód osady
Wjeżdżając do Nowego Łupkowa wita nas charakterystyczna zielona tablica miejscowości. Już na pierwszy rzut oka widać, że to miejsce inne niż typowe bieszczadzkie wioski. Nowy Łupków nie wyrósł z tradycji rolniczej, lecz powstał w 1872 roku jako bezpośrednie zaplecze dla strategicznej linii kolejowej.
Pierwotnie była to osada zamieszkana przez kolejarzy oraz robotników leśnych, a jej dzisiejszy układ wciąż koncentruje się wokół torowisk i budynków stacyjnych, które stanowią o unikalnym klimacie tego sołectwa w gminie Komańcza.
Tak obecnie wygląda stacja Nowy Łupków, zdj. Aleksandra Szeligowska
Pierwsza węgiersko-galicyjska kolej żelazna i "Brama Węgierska"
Kluczowym elementem tożsamości miejscowości jest linia kolejowa Medzilaborce - Nowy Zagórz, oddana do użytku w grudniu 1872 roku. Była to część pierwszej Węgiersko-Galicyjskiej kolei żelaznej, czyli dwutorowej magistrali o dużym znaczeniu strategicznym, łączącej Budapeszt z Twierdzą Przemyśl i Lwowem.
Jak informują tablice ustawione przy stacji, strategicznym punktem był tunel pod Przełęczą Łupkowską, zwany "Bramą Węgierską". Obiekt ten, o długości 416 metrów, był wielokrotnie niszczony i odbudowywany:
- W 1915 roku został szkodzony przez wycofujące się wojska austro-węgierskie.
- We wrześniu 1939 roku był wysadzony przez polskie wojsko, co miało na celu powstrzymać agresora.
- W 1944 roku został zniszczony przez Niemców przed nadejściem Armii Czerwonej.
Złote lata i cesarski splendor
Pamięć o dawnej świetności linii przywołują historyczne źródła opisujące wizytę cesarza Franciszka Józefa I, który 19 września 1880 roku opuszczał stąd Galicję. Cesarski pociąg był szczytem luksusu tamtej epoki: wagony malowane na zielono ze złotymi emblematami skrywały wnętrza obite jedwabnym adamaszkiem, wyposażone w perskie dywany i oświetlenie gazowe
To wydarzenie uwiecznił Wojciech Kossak na swojej słynnej akwareli "Pożegnanie w Łupkowie". Dziś turyści mogą studiować te dzieje na bogato ilustrowanych tablicach informacyjnych, które szczegółowo opisują "Walki o Łupków i znaczenie kolei".
Węzeł dwóch światów: kolej normalna i wąskotorowa
Nowy Łupków to miejsce unikalne również ze względu na współistnienie dwóch szerokości torów. W latach 1890-1898 wybudowano linię Bieszczadzkiej Kolejki Leśnej, łączącą Nowy Łupków z Cisną. Stacja stała się kluczowym punktem przeładunkowym, gdzie bieszczadzkie drewno trafiało z wąskich wagoników na składy normalnotorowe.
Obecnie na stacji Nowy Łupków Wąskotorowy, której budynek wciąż stoi przy torowisku, można poczuć atmosferę dawnych lat. I zobaczyć historyczne lokomotywy, takie jak manewrowe Ls60 czy SM30 oraz różnorodne wagony towarowe i techniczne, tworzące niesamowity, postindustrialny krajobraz.
Pociąg rządowy z czasów PRL-u
Prawdziwą gratką dla miłośników historii są stojące na stacji trzy wagony specjalnego pociągu rządowego z czasów PRL-u. Jest to charakterystyczna salonka oraz wagony sypialne, które niegdyś stacjonowały na tajnej bocznicy w Warszawie i były strzeżone przez wojsko. Pociągiem tym podróżowali najważniejsi ludzie w państwie, m.in. Edward Gierek i Wojciech Jaruzelski.
Wagony te, wyprodukowane przez zakłady Cegielskiego i Pafawag, są dziś częścią powstającego tu skansenu, który ma chronić dziedzictwo techniczne regionu.
Jedne z wagonów dawnego pociągu rządowego PRL-u, którym podróżowali najważniejsi ludzie w państwie, zdj. Aleksandra Szeligowska
Współczesność: turystyka i dzika przyroda
Dzisiejszy Nowy Łupków to nie tylko kolej, ale i doskonała baza wypadowa dla turystów. Przy stacji znajdują się mapy turystyczne oraz drogowskazy wskazujące szlaki, m.in. na Przełęcz Łupkowską (1h 20 min) czy do słowackiej miejscowości Palota. Okolica jest spokojna, a widok na pasące się konie czy zielone wzgórza Beskidu, który można podziwiać z okien starych wagonów jest kwintesencją bieszczadzkiej natury.
W miejscowości funkcjonuje również Zakład Karny, utworzony w 1968 roku, który w czasie stanu wojennego zapisał się w historii jako miejsce internowania działaczy "Solidarności".
Szlaki z Nowego Łupkowa
Dla miłośników aktywnego wypoczynku Nowy Łupków jest dobrym punktem startowym. Tuż przy stacji, obok mapy "Beskid Niski - Bieszczady" znajduje się węzeł szlaków turystycznych. Z osady można udać się w następujących kierunkach:
- Łupków (stara wieś): przejście zajmuje około 30 minut.
- Przełęcz Łupkowska: trasa zajmuje około 1 godziny i 20 minut.
- Palota (Słowacja): najdłuższa, łatwa trasa. Na jej przejście trzeba przeznaczyć około 2 godzin i 30 minut szlakiem zielonym.
Nowy Łupków to żywy pomnik historii inżynierii i świadek wielkich wydarzeń dziejowych. Od wizyty cesarza Franciszka Józefa I w 1880 roku, przez wojenne pożogi, aż po czasy rządowych salonek. Ta miejscowość "żyła" w rytmie kolei. Obecna dziś cisza bieszczadzkich szlaków i widok rdzewiejących na bocznicach zabytków tworzą niepowtarzalny klimat, który przyciąga rzesze turystów i pasjonatów techniki.
Źródła:
- Jerczyński M., 10 lat Bieszczadzkiej Kolejki Leśnej, (w:) "Świat Kolei", nr 11, s. 14-18.
- Mapa turystyczna "Beskid Niski - Bieszczady", PTTK Sanok.
- Tablica informacyjna: "Walki o Łupków i znaczenie kolei", Gmina Komańcza.
Komentarze (0)