Stacja kolejowa w Łupkowie to szczególny punkt na mapie polskiej kolei. Jest to ostatnia stacja na południu kraju, położona tuż przed granicą ze Słowacją, na linii kolejowej nr 107 łączącej Nowy Zagórz z Łupkowem. Jej historia sięga XIX wieku i nierozerwalnie wiąże się z rozwojem infrastruktury kolejowej o znaczeniu nie tylko gospodarczym, ale również militarnym.
Początki linii i znaczenie strategiczne
Linia kolejowa Medzilaborce – Nowy Zagórz została oddana do użytku 12 grudnia 1872 roku. Już wówczas stanowiła część większego projektu – transkarpackiej drogi żelaznej, która miała połączyć Galicję z Węgrami, a docelowo także Budapeszt z Przemyślem i Lwowem. Jak dowiadujemy się z kanału "KOLEJ mirmur2" autorstwa Mirosława Romańskiego (Parę słów o… ODC. 51 – LINIA KOLEJOWA 107 |Nowy Zagórz – Łupków), inicjatywy związane z jej budową sięgają maja 1869 roku, kiedy wydano pierwszy dokument koncesyjny na realizację połączenia z Przemyśla. Wśród koncesjonariuszy znaleźli się między innymi książę Konstanty Czartoryski, hrabia Michał Załuski czy książę Adam Sapieha. Drugi dokument koncesyjny, obejmujący odcinek do Łupkowa, wydano we wrześniu tego samego roku.
Pierwszy odcinek linii z Zagórza do Komańczy oddano do użytku 12 listopada 1872 roku, a już miesiąc później uruchomiono połączenie do Łupkowa. Kluczowym elementem inwestycji był jednak tunel pod Przełęczą Łupkowską, którego budowę zakończono 30 maja 1874 roku. Dopiero wtedy możliwe stało się bezpośrednie połączenie kolejowe między Budapesztem a Przemyślem.
Tunel i infrastruktura techniczna
1334 metry od stacji w Łupkowie znajduje się początek tunelu kolejowego o długości 416 metrów, z czego 234 metry znajdują się po stronie słowackiej. To właśnie w jego wnętrzu przebiega granica państwowa między Polską a Słowacją.
Stacja położona jest na wysokości 600 m n.p.m., co czyni ją jednym z najwyżej położonych punktów na tej trasie. Linia kolejowa na odcinku od Zagórza, znajdującego się na wysokości około 300 m n.p.m., stopniowo wznosi się, osiągając maksymalne nachylenie do 14 promili. Najwyższy punkt – około 630 m n.p.m. znajduje się właśnie w obrębie tunelu.
Rozwój i zmiany na przestrzeni lat
Choć linia była projektowana jako dwutorowa, początkowo funkcjonował tylko jeden tor. Drugi dobudowano dopiero w drugiej połowie lat 80. XIX wieku. Okres największego znaczenia linii przypadał na czas do wybuchu I wojny światowej.
Fot. mar/fotopolska.eu
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości linia znalazła się pod polską administracją, jednak jej znaczenie stopniowo malało. W 1921 roku podjęto decyzję o rozebraniu jednego z torów. W okresie międzywojennym liczba połączeń była ograniczona. W 1939 roku kursowały jedynie dwie pary pociągów osobowych oraz jedna para połączeń z Czechosłowacji. Podczas II wojny światowej linia ponownie zyskała znaczenie militarne, jednak jej infrastruktura – w tym tunel – została zniszczona.
Po wojnie ruch kolejowy był stopniowo odbudowywany. Początkowo funkcjonowała jedna para pociągów, ale w kolejnych dekadach liczba połączeń rosła – w połowie lat 60. kursowały cztery pary pociągów, a w latach 70. już dziewięć.
Stacja jako punkt graniczny
Po I wojnie światowej Łupków pełnił funkcję stacji granicznej. W budynku dworca znajdowały się między innymi poczekalnia, kasa biletowa, pomieszczenia dla zawiadowcy stacji i dyżurnego ruchu, a także posterunek policji z aresztem. Na stacji funkcjonowała sygnalizacja kształtowa, później zastąpiona świetlną. Obecne były również żurawie wodne, a do dziś zachowała się charakterystyczna wieża ciśnień.
Istotnym elementem infrastruktury był także pomost rewizyjny Straży Granicznej, służący do kontroli pociągów towarowych. Obiekt ten obecnie nie jest wykorzystywany, co wynika z otwartego charakteru granicy polsko-słowackiej.
Wizyta cesarza i znaczenie historyczne
19 września 1880 roku stacja w Łupkowie była miejscem szczególnego wydarzenia. Dotarł tu pociągiem dworskim cesarz Austrii Franciszek Józef I, kończący swoją podróż po Galicji. W Łupkowie został uroczyście pożegnany, opuszczając region.
Współczesność i ruch kolejowy
W ostatnich latach stacja obsługiwała sezonowe połączenia dalekobieżne, w tym wakacyjne pociągi Intercity łączące Kraków z Łupkowem. Funkcjonowały również połączenia regionalne z Rzeszowa do Medzilaborzec na Słowacji.
Obecnie pojawiają się inicjatywy mające na celu zagospodarowanie stacji i nadanie jej nowej funkcji. Plan zakłada przekształcenie parteru budynku dworca w galerię fotograficzną, która jednocześnie pełniłaby rolę poczekalni dla pasażerów. Na piętrze mogłaby powstać baza socjalna dla wolontariuszy oraz uczniów szkół kolejowych z całej Polski. Z kolei zachowana wieża ciśnień ma szansę zostać przekształcona w obiekt edukacyjny prezentujący historyczne urządzenia techniczne.
W planach jest także uporządkowanie terenu wokół dawnej bramy celnej, tak aby zachować ją jako punkt widokowy i element dziedzictwa kolejowego.
Komentarze (0)