Cerkiew Przemienienia Pańskiego w Berezce to jeden z wielu przykładów sakralnej architektury Bieszczadów, której losy zostały naznaczone wydarzeniami XX wieku. Wzniesiona w XIX wieku, przez dziesięciolecia pełniła funkcję religijną i społeczną. Dziś pozostaje w stanie ruiny, będąc świadectwem przemian, jakie zaszły w regionie.
Początki świątyni i wcześniejsza zabudowa
Murowana cerkiew w Berezce została wzniesiona w 1868 roku. Zastąpiła wcześniejszą świątynię drewnianą, której początki sięgały XV wieku. Według dostępnych informacji mogła ona powstać już w 1444 roku – taka data widniała na jednej z belek konstrukcyjnych.
Drewniana cerkiew została rozebrana w drugiej połowie XIX wieku, ustępując miejsca nowej, murowanej budowli. Był to okres, w którym wiele obiektów sakralnych w regionie przechodziło modernizację lub całkowitą przebudowę.
Modernizacje i funkcjonowanie w pierwszej połowie XX wieku
W kolejnych dekadach cerkiew była użytkowana i poddawana pracom konserwacyjnym. W 1914 roku przeprowadzono renowację ikonostasu, natomiast w 1920 roku odnowiono całą świątynię. Działania te wskazują, że obiekt pozostawał ważnym miejscem kultu i był utrzymywany w dobrym stanie aż do pierwszej połowy XX wieku.
Przełomowym momentem w historii cerkwi był rok 1947. Po tym czasie świątynia została opuszczona i przestała pełnić swoją pierwotną funkcję. W 1950 roku podjęto próbę przejęcia budynku przez kościół rzymskokatolicki, jednak nie zakończyła się ona powodzeniem. Trzy lata później zapadła decyzja o możliwej rozbiórce obiektu.
Plany rozbiórki i zmiana przeznaczenia
2 lutego 1953 roku Państwowe Gospodarstwo Rolne w Olszanicy otrzymało od Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej zgodę na rozbiórkę cerkwi w Berezce, a także kilku innych świątyń w regionie, w Dziurdziowie, Hoczwi, Mchawie, Myczkowie i Średniej Wsi.
Do rozbiórki jednak ostatecznie nie doszło. W maju tego samego roku w Berezce powstała spółdzielnia produkcyjna, której przekazano budynek cerkwi. Decyzja ta uchroniła obiekt przed całkowitym zniszczeniem, choć nie zapewniła mu trwałej ochrony.
Mimo że cerkiew nie została rozebrana, jej stan techniczny stopniowo się pogarszał. W latach 50. zerwano blachę z dachu, co przyspieszyło proces niszczenia konstrukcji.
Obecnie świątynia znajduje się w stanie ruiny. Zachowały się jedynie mury do wysokości gzymsu koronującego, co pozwala jedynie częściowo odtworzyć jej pierwotny wygląd.
Architektura i układ przestrzenny
Cerkiew w Berezce posiadała charakterystyczny układ architektoniczny. Nawa została zbudowana na planie ośmiokąta i była nieproporcjonalnie duża w porównaniu z babińcem i prezbiterium, które wzniesiono na planie prostokąta. Nad nawą znajdowała się ośmiopolowa kopuła o konstrukcji drewnianej. Do czasów współczesnych nie zachowała się, co dodatkowo wpływa na obecny, fragmentaryczny obraz obiektu.
Gdzie znajdują się ruiny?
Ruiny cerkwi zlokalizowane są w pobliżu drogi między Leskiem a Polańczykiem, na około 14 kilometrze tej trasy. Aby dotrzeć na miejsce, należy w Berezce skręcić w kierunku Bereżnicy Wyżnej, przejechać około 200 metrów, następnie skręcić w prawo i kontynuować jazdę jeszcze przez około 700 metrów.
źródło: Kryciński S., "Cerkwie w Bieszczadach", Pruszków 2005.
Komentarze (0)