Jedna z najpiękniejszych cerkwi na Podkarpaciu
Gdy zatrzymamy się przed świątynią naszym oczom ukaże się unikalna budowla wzniesiona w latach 1801-1803. Jest to cerkiew łemkowska typu wschodniego, charakterystyczna dla dorzecza Osławy. Jej sylwetkę wyróżnia pięć baniastych wieżyczek z kutymi krzyżami, które górują nad babińcem, nawą, prezbiterium i zakrystiami. Cerkiew ma trójdzielną konstrukcję zrębową i jest oszalowana pionowo deskami. Obok stoi wysoka dzwonnica z 1817 roku, uważana za jedną z najwyższych drewnianych konstrukcji tego typu w Karpatach.
Wnętrze skrywa m.in. kompletny ikonostas z 1895 roku oraz polichromię z 1898 roku, wykonane przez Josypa Bukowczyka. Niezwykłe malowidło znajduje się w babińcu i przedstawia Chrystusa w chacie łemkowskiej, co jest rzadkim przykładem wprowadzenia lokalnego kolorytu do sztuki sakralnej. W środku znajdziemy też zabytkowe ołtarze boczne oraz ręcznie haftowane chorągwie procesyjne.
Uwaga: Aby wejść do środka, należy skontaktować się telefonicznie z osobami, które posiadają klucze do cerkwi. Informacja wraz z numerami telefonów znajduje się na kartce na drzwiach wejściowych.
Historia cerkwi i wsi Turzańsk
Historia cerkwi i samej wsi jest długa i burzliwa.
Turzańsk został założony w 1514 roku na mocy przywileju wydanego przez starostę sanockiego Mikołaja Kamienieckiego na tzw. prawie wołoskim. Pierwsze wzmianki o istnieniu w tym miejscu cerkwi (wówczas prawosławnej, a później unickiej) pochodzą już z 1526 roku. Wieś przez wieki zmieniała właścicieli: w XVII wieku należała do starostwa krośnieńskiego, a w XIX wieku znajdowała się w rękach m.in. Maksymiliana Groblewskiego oraz Mendla Holländera.
Spokojne życie mieszkańców przerywały konflikty: w 1657 roku wieś została spustoszona przez najazd Jerzego Rakoczego, a w czasie I wojny światowej Turzańsk przez dłuższy czas znajdował się bezpośrednio na linii frontu. Świadectwem tych walk jest cmentarz wojenny położony 500 metrów na północ od cerkwi. Na przełomie 1918 i 1919 roku miejscowość wchodziła w skład krótkotrwałej Republiki Komańczańskiej.
Akcja "Wisła" i powojenne losy świątyni
Najtragiczniejszy rozdział w historii Turzańska przyniósł rok 1947. W ramach akcji "Wisła" ludność ukraińska (Łemkowie) została przymusowo wysiedlona, a do opuszczonej wsi wprowadzili się Polacy. Cerkiew, dotychczas greckokatolicka, w latach 1947–1961 była użytkowana przez rzymskokatolicką parafię w Komańczy.
W sierpniu 1961 roku, na polecenie władz wojewódzkich, budynek został zaplombowany, co miało uniemożliwić jego dalsze użytkowanie. Dopiero w 1963 roku świątynię przekazano Kościołowi Prawosławnemu. Co istotne, po odwilży 1956 roku do Turzańska zdołało powrócić kilkanaście rodzin łemkowskich, dzięki czemu cerkiew znów stała się centrum ich życia duchowego. Od 2009 roku obiekt jest wyłączną własnością Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego.
Otoczenie: dzwonnica i cmentarz
Cerkiew stoi w środkowej części wsi, górując nad okolicą. Tuż obok niej znajduje się dzwonnica z 1817 roku: trójkondygnacyjna, drewniana konstrukcja słupowo-ramowa, uznawana za najwyższą dzwonnicę w polskich Karpatach.
W bezpośrednim sąsiedztwie świątyni rozciąga się przycerkiewny cmentarz. Choć czas zatarł wiele śladów, zachowały się na nim nagrobki z końca XIX wieku, będące pamiątką po dawnych mieszkańcach Turzańska.
Cerkiew św. Michała Archanioła w Turzańsku to obiekt o wyjątkowej wartości historycznej i artystycznej, co przypieczętował wpis na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w 2013 roku. Jako punkt na Szlaku Architektury Drewnianej warto ją zobaczyć jadąc w Bieszczady.
W maju w Turzańsku panuje wyjątkowy spokój, a brak tłumów turystów pozwala na spacer bez tłumów. Samochód można zostawić blisko cerkwi, co czyni ją łatwo dostępną. Po obejrzeniu świątyni warto też wybrać się na spacer po okolicznym cmentarzu. Teren wokół jest zadbany, trawa świeżo skoszona, co daje możliwość wybrania się na spacer także z małymi dziećmi.
Bibliografia
- Kryciński S. S., Cerkwie w Bieszczadach, Wydawnictwo Rewasz, Pruszków 2005.
- Krukar, Olszański i in., Bieszczady. Przewodnik, Wyd. XIII, Oficyna Wydawnicza "Rewasz", Pruszków 2012.
- Michniewscy M. i A., Duda M., Cerkwie drewniane Karpat. Polska i Słowacja, Wydawnictwo Rewasz, Pruszków 2011.
- Narodowy Instytut Dziedzictwa, Rejestr zabytków nieruchomych - województwo podkarpackie, (online), dostęp: 7.05.2026 r.
- Zieliński K., Leksykon drewnianej architektury sakralnej województwa podkarpackiego, PRO CARPATHIA, Rzeszów 2015.
Komentarze (0)