Poruszająca instalacja rzeźbiarska przypominająca o Akcji H-T z 1951 roku
Instalacja rzeźbiarska w Rabem powstała w 2023 roku, a jej uroczyste otwarcie odbyło się 24 listopada tego samego roku. Przypomina o wydarzeniach z 1951 roku, związanych z tzw. Akcją H-T.
Wymiana terytoriów z 1951 roku objęła obszary o powierzchni po 480 km². Umowę podpisano 15 lutego 1951 roku w Moskwie. Weszła ona w życie 14 czerwca 1951 roku, a związane z nią przymusowe przesiedlenia ludności, przeprowadzone w ramach Akcji H-T, odbyły się w październiku i listopadzie 1951 roku.
W ramach umowy Polska odstąpiła ZSRR fragment województwa lubelskiego, obejmujący tzw. „kolano Bugu”. Znalazły się tam m.in. Bełz, Krystynopol, Uhnów, Waręż, Chorobrów oraz lewobrzeżna część Sokala - Żwirka. W zamian Polska otrzymała obszar w Bieszczadach o powierzchni 480 km², z Ustrzykami Dolnymi oraz miejscowościami takimi jak Czarna, Lutowiska, Krościenko, Bandrów Narodowy, Bystre i Liskowate.
Z oddawanego ZSRR obszaru przymusowo przesiedlono 14 151 osób. Z tej grupy 7460 osób, czyli 1917 rodzin, skierowano na Ziemie Zachodnie, m.in. na Dolny Śląsk. W Bieszczady trafiło kilka tysięcy osób, które osiedlano m.in. w Ustrzykach Dolnych, Czarnej, Lutowiskach, Krościenku oraz Rabem (według danych dotyczących osadnictwa w powiecie ustrzyckim w Bieszczady przesiedlono 3934 osoby z 1097 rodzin, jednak niektóre opracowania naukowe podają większą liczbę - nawet do 6 tys. osób.)
Zmiana granicy oznaczała również wysiedlenie ludności zamieszkującej przekazywany Polsce obszar Bieszczadów. Z terenów tych ZSRR wysiedlił na wschód około 26 tys. Ukraińców, wśród których znaczną część stanowili Bojkowie.
Choć oficjalna narracja władz przedstawiała wymianę jako korzystne porozumienie gospodarcze, jej rzeczywiste tło wiązało się przede wszystkim z zainteresowaniem ZSRR terenami węglonośnymi na Lubelszczyźnie oraz przebiegającą tam linią kolejową. W zamian Polska otrzymała obszar bieszczadzki ze znacznie wyeksploatowanymi już złożami ropy naftowej.
Dla mieszkańców wymiana granicy oznaczała przede wszystkim tragedię przymusowych przesiedleń. Tysiące osób musiały opuścić swoje rodzinne miejscowości. Część z nich trafiła na Dolny Śląsk, inni zostali skierowani w Bieszczady, gdzie musieli rozpocząć życie od nowa w trudnych, powojennych warunkach. Z kolei mieszkańcy bieszczadzkich terenów przekazanych Polsce zostali wcześniej wysiedleni przez władze sowieckie.
Zmiana granicy miała także długofalowe konsekwencje dla Bieszczadów. Przejęcie przez Polskę terenów nad Sanem stworzyło warunki terytorialne do późniejszej realizacji projektu zbiornika i zapory w Solinie, której budowę rozpoczęto w latach 60. XX wieku.
To dzieło uczniów Liceum Sztuk Plastycznych w Lesku pod nadzorem nauczyciela i artysty - Waldemara Kordyacznego
Instalacja rzeźbiarska powstała w ramach projektu Liceum Sztuk Plastycznych w Lesku. Wykonali ją uczniowie szkoły pod kierunkiem Waldemara Kordyacznego - nauczyciela i artysty.
Wspólny wysiłek młodzieży i pedagoga zaowocował powstaniem głęboko przemyślanej instalacji artystycznej, która stała się nowym elementem przestrzeni Rabego i plenerową formą upamiętnienia powojennej historii regionu. Mieszkańcom i turystom, którzy ją podziwiają przypomina o trudnych losach ludzi, którzy trafili w te strony, pozostawiając gdzieś daleko swój dobytek...
Symbolika i elementy kompozycji
Sercem całej kompozycji jest drewniany portal z wyrytym napisem „EXODUS”. Umieszczono na nim drogowskazy, na których widnieją nazwy utraconych przez Polskę w 1951 roku miejscowości, takich jak m.in. Waręż, Bełz, Krystynopol oraz Sokal.
Postacie te zostały przedstawione z małym, ale symbolicznym dobytkiem, cooddaje dramat pośpiesznego opuszczania rodzinnych domostw. Szczególnym, chwytającym za serce akcentem jest rzeźba dziecka trzymającego w ręku zabawkę. Motyw ten może być odczytywany jako bezmiar osobistych dramatów towarzyszących wysiedleniom.
Dlaczego właśnie Rabe?
Lokalizacja tej instalacji w Rabem nie jest dziełem przypadku. Po wysiedleniach i wyludnieniu bieszczadzkich wsi, wieś Rabe została zasiedlona w dużej mierze przez przesiedleńców z okolic Sokala. Z tego powodu obecność sokalskich czy bełzkich nazw na drogowskazach ma dla mieszkańców Rabe oraz ich potomków wymiar tożsamościowy, przywołując pamięć o ich korzeniach.
Dzieło usytuowano w przestrzeni publicznej, przy parkingu i w sąsiedztwie zabytkowej cerkwi (pełniącej obecnie funkcję kościoła filialnego). Dzięki temu projekt wpisuje się w lokalny krajobraz, przypominając przechodniom i turystom o jednym z najbardziej dramatycznych rozdziałów w powojennych dziejach Bieszczadów.
„Exodus” w Rabem to nie tylko drewniane rzeźby, ale przede wszystkim opowieść o ludziach, którzy musieli zostawić swoje domy, dobytek i rodzinne strony, by rozpocząć życie na nowo w Bieszczadach. Przez surowe drewniane sylwetki, wóz i symboliczny portal instalacja przywraca pamięć o wydarzeniach, które na zawsze zmieniły losy wielu rodzin. To poruszająca lekcja historii zapisana w drewnie, którą dziś mogą zobaczyć zarówno mieszkańcy, jak i odwiedzający Rabe turyści.
Zobaczcie, jak wygląda niezwykła instalacja „Exodus” w Rabem w galerii poniżej.
Źródła:
- Sodel R., Siekierka na kijek. Korekta graniczna z 1951 r., „Przystanek Historia” (Portal Instytutu Pamięci Narodowej), 22 maja 2025 r.
- Umowa o zmianie granic z 15 lutego 1951, (w:) Prostowanie granicy, Wyższa Szkoła Zarządzania i Administracji w Zamościu (za Dziennikiem Wschodnim), 3 lutego 2006.
- 74. rocznica Akcji H-T, Bieszczadzkie Centrum Dziedzictwa Kulturowego, dostęp: 28.08.2026 r.
Komentarze (0)