Ocalić od zapomnienia - monografia dr Mychajły Dragana z 1937 roku
Duże znaczenie dla ocalenia pamięci dawnych, bieszczadzkich cerkwiach ma dwutomowa praca lwowskiego historyka sztuki dr Mychajły Dragana (żyjącego w latach 1899-1952) pt. „Ukraińskie cerkwie drewniane” („Українські деревляні церкви”), opublikowana we Lwowie w 1937 roku.
Jak zaznaczają autorzy opracowania z Ustrzyk Dolnych, badacz ten tuż przed wybuchem wojny zdążył dość dokładnie zinwentaryzować karpacką architekturę sakralną. W swoim dziele zgromadził przedwojenne fotografie prezentujące bryły oraz unikalne detale budowli, a także plany architektoniczne i rysunki, umożliwiające dokładne odczytanie konstrukcji.
Dziś, dzięki tej publikacji, możliwa jest identyfikacja oraz wizualna rekonstrukcja wyglądu świątyń, które bezpowrotnie zniknęły z bieszczadzkiego krajobrazu.
Te, które zniknęły z mapy Bieszczadów...
Bieszczadzkie Centrum Dziedzictwa Kulturowego w swoich opracowaniach oraz w cyklu „Bieszczadzkie opowieści” skupia się przede wszystkim na wsiach i miejscowościach związanych z bogatą historią architektury sakralnej oraz powojennym wyludnieniem. Opisuje takie miejsowości jak: Stuposiany, Ruskie oraz Daszówka, w których drewniane cerkwie uległy całkowitemu zniszczeniu, a w terenie nie zachowały się nawet podmurówki. Ich wygląd i konstrukcję BCDK przypomina na podstawie archiwalnych zdjęć i planów z monografii dr. Mychajły Dragana z 1937 roku.
W kontekście historii zniszczonych cerkwi i wyludnienia w materiałach regionalnych pojawiają się również inne symboliczne miejscowości, takie jak Krywe, słynące z malowniczych ruin murowanej cerkwi św. Paraskewy z 1842 r., dzwonnicy parawanowej oraz cmentarza. BCDK przypomina też Hulskie, z zespołem przyrodniczo-krajobrazowym, ruinami dzwonnicy, cerkwiskiem oraz pozostałościami dawnego młyna, Tworylne - wieś, w której zachowały się ruiny dworu, aleja starych lip, krypta grobowa oraz cerkwisko, a także dawne miejscowości, w których o istniejących dawniej świątyniach przypominają dziś głównie podmurówki, kamienne chrzcielnice oraz opuszczone cmentarze (Beniowa, Tyskowa, Zawój i Caryńskie - dawne miejscowości,
Te, które ocalały...Świątynie w Równi i Liskowatem
Monografia dr Dragana dokumentuje nie tylko obiekty utracone. W opracowaniu opublikowanym przez bieszczadzki ośrodek zwrócono uwagę, że w dziele z 1937 roku znalazły się również unikalne przedwojenne zdjęcia cerkwi, które przetrwały powojenną zawieruchę, w tym m.in. cerkwie w Równi oraz Liskowatem.
Zestawienie tych archiwalnych kadrów ze współczesnym stanem zachowania pozwala docenić kunszt dawnych budowniczych i przypomnieć złożoną i trudną historię tych ziem.
Gdzie szukać książki i przedwojennych zdjęć?
Osoby interesujące się historią Bieszczadów i poszukujące archiwalnych fotografii i planów architektury cerkiewnej mają dziś do nich ułatwiony dostęp. Dostępne są bowiem wersje cyfrowe. Dotyczy to również oryginalnej pracy dr Dragana w języku ukraińskim, która jest dostępna w bibliotekach cyfrowych w Internecie.
Niedawno na rynku ukazał się również drukowany reprint tej rzadkiej monografii. Ponadto materiały edukacyjne udostępnia Bieszczadzkie Centrum Dziedzictwa Kulturowego, prezentując wybrane zdjęcia z dzieła Dragana w ramach swoich materiałów historycznych na stronie bcdk.pl.
Praca dr Mychajły Dragana z 1937 roku pozostaje istotnym źródłem wiedzy o dawnej kulturze Bieszczadów. Dzięki inicjatywom regionalnym oraz dostępności wydań cyfrowych i reprintów, pamięć o nieistniejących cerkwiach ze Stuposian, wsi Ruskie czy Daszówki wciąż trwa. Dostep do tych danych pozwala poznać i zrozumień złożoną historię bieszczadzich ziem.
Źródła:
- Dragan M., Ukraińskie cerkwie drewniane: Geneza i rozwój form (Українські деревляні церкви: Генеза і розвій форм), t. 1-2, Lwów 1937.
- Bieszczadzkie Centrum Dziedzictwa Kulturowego (BCDK), Nieistniejące cerkwie, cykl „Bieszczadzkie opowieści”, Ustrzyki Dolne 2024.
Komentarze (0)