Łemkowie, nazywani także Rusinami, Rusnakami czy Rusnakami, należą do wschodniosłowiańskiej grupy etnicznej. Ich historyczną ojczyzną była Łemkowszczyzna, rozciągająca się przede wszystkim na terenach dzisiejszego południowo-wschodniego pogranicza Polski i północno-wschodniej Słowacji. Jak podaje Wikipedia w Polsce obejmowała głównie Beskid Niski, wschodnią część Beskidu Sądeckiego oraz zachodnie Bieszczady.
Jeszcze przed wojną krajobraz tych gór wyglądał inaczej niż dzisiaj. Łemkowie mieszkali tutaj w zwartych skupiskach, w kolejnych wsiach położonych w dolinach i na górskich stokach. Ich obecność była trwałym elementem tego regionu. Nie była jednak związana wyłącznie z jednym określeniem. Sami mieszkańcy tej krainy przez długi czas nazywali siebie przede wszystkim Rusinami albo Rusnakami.
Historia słowa „Łemko” zaczyna się od pozornie zwyczajnej różnicy językowej. W swojej mowie mieszkańcy Łemkowszczyzny używali słowa „łem”, oznaczającego „tylko”. Nie było ono jednak charakterystyczne dla wszystkich sąsiednich grup rusińskich. Ci, którzy go nie używali, zwracali uwagę właśnie na tę odmienność. Zamiast „łem” posługiwali się innymi słowami, między innymi „tilko”, „chyba” czy „łysz”.
Tak narodziło się przezwisko. Początkowo nie było więc nazwą, którą Łemkowie sami sobie nadali. Określenie powstało wśród innych Rusinów i miało wskazywać na charakterystyczną cechę ich mowy. Z czasem jednak przezwisko zaczęło żyć własnym życiem.
W literaturze nazwa „Łemko” pojawiła się po raz pierwszy w 1820 roku. Użył jej słowacki etnograf Ján Čaplovič, który określił w ten sposób Rusinów zamieszkujących wschodnią Słowację. Był to ważny moment, bo określenie funkcjonujące wcześniej jako przezwisko zaczęło trafiać do opisów etnograficznych.
Kilka dekad później nazwę tę można znaleźć także u Wincentego Pola. W 1851 roku, opisując Karpaty, również posłużył się określeniem „Łemko”. Nie podchodził jednak do niego przychylnie. W swoim podziale górali karpackich proponował dla ruskich mieszkańców Beskidu Niskiego inne nazwy – „Kurtaki” lub „Czuchońcy”. Odwoływały się one do charakterystycznego elementu stroju, czyli czuhy.
W drugiej połowie XIX wieku określenie „Łemko” coraz mocniej zadomawiało się w polskiej literaturze naukowej. Nie oznaczało to jednak, że mieszkańcy Łemkowszczyzny natychmiast zaczęli przedstawiać się w ten sposób. Wręcz przeciwnie. W tamtym okresie nadal znacznie częściej określali się jako Rusini lub Rusnaki.
Co ciekawe, określenie „Rusnak” przetrwało poza granicami Polski i do dziś jest używane przez część tej społeczności na Słowacji, Węgrzech oraz w Wojwodinie. Pokazuje to, jak różne mogły być nazwy, którymi posługiwali się sami mieszkańcy Karpat i jak bardzo ich tożsamość wymyka się prostym podziałom.
Przełom przyszedł w dwudziestoleciu międzywojennym. Właśnie wtedy nazwa „Łemko” zaczęła być coraz szerzej przyjmowana przez część samej społeczności. Szczególne znaczenie miał tu tak zwany kierunek staroruski, którego przedstawiciele podkreślali odrębność Łemków od Ukraińców.
Nazwa, która wcześniej była zewnętrznym określeniem, zaczęła więc stawać się częścią własnej identyfikacji. Pojawiła się w tytułach czasopism. Wśród nich znalazły się „Nasz Łemko” oraz „Łemko”. Słowo, które kiedyś mogło być jedynie przezwiskiem odnoszącym się do sposobu mówienia, zaczęło oznaczać znacznie więcej – wspólnotę, kulturę i określoną wizję własnej tożsamości.
Nie była to jednak tożsamość jednoznaczna. Łemkowie identyfikowali się jako część narodu rusińskiego, określanego także jako karpatoruski, a część z nich utożsamiała się z narodem ukraińskim. Spór o to, kim właściwie są Łemkowie i gdzie przebiegają granice ich odrębności, przez lata pozostawał ważnym elementem historii tej społeczności.
Największy cios przyszedł jednak po II wojnie światowej. Wtedy historia Łemków została gwałtownie przerwana. Ich tradycyjne wsie, zamieszkiwane przez pokolenia, zaczęły pustoszeć.
W latach 1944–1946 część Łemków została objęta przymusową repatriacją do ZSRR. Kolejny etap przyszedł w 1947 roku wraz z akcją „Wisła”. W jej wyniku Łemkowie zostali wysiedleni ze swojej historycznej ojczyzny i rozproszeni na tak zwanych Ziemiach Odzyskanych.
W ciągu zaledwie kilku lat świat, który przez pokolenia był ich codziennością, został rozbity. Łemkowskie wsie, drogi, cerkwie i rodzinne miejsca pozostały w Beskidach i Bieszczadach, ale ich mieszkańców zabrakło. Ludzie, których przez dziesięciolecia można było spotkać w kolejnych dolinach Łemkowszczyzny, zostali rozrzuceni po zupełnie innych częściach kraju.
Dlatego słowo „Łemko” nie jest dziś wyłącznie nazwą grupy etnicznej. Jest także śladem historii zapisanej w krajobrazie Beskidu Niskiego i Bieszczad, zachowanych cerkwiach, opuszczonych dolinach i dawnych wsiach. Jest słowem, które zaczęło się od „łem” – „tylko”, a z czasem stało się nazwą ludzi i ich świata.
Komentarze (0)