Koleje wąskotorowe odegrały znaczącą rolę w rozwoju ziem polskich od XIX wieku. Ich powstanie było odpowiedzią na potrzeby lokalnych społeczności oraz przemysłu funkcjonującego w trudnych warunkach terenowych. Choć dziś ich znaczenie transportowe jest ograniczone, wiele z tych linii przetrwało, zmieniając swoją funkcję i stając się ważnym elementem oferty turystycznej.
Dlaczego kolej wąskotorowa?
Koleje wąskotorowe pozwalały na prowadzenie tras o większych pochyleniach i mniejszych promieniach łuków niż linie normalnotorowe. Rozwiązania te obniżały koszty budowy i umożliwiały realizację infrastruktury w trudnym terenie, choć kosztem mniejszej zdolności przewozowej. Z tego względu linie te powstawały głównie na potrzeby przemysłu wydobywczego, hutniczego, leśnego, cukrowniczego oraz do obsługi dużych majątków ziemskich. Istotną rolę w rozwoju sieci kolei wąskotorowych odegrała również I wojna światowa, kiedy na ziemiach polskich budowano liczne linie służące zaopatrzeniu wojsk niemieckich.
Na terenie Polski stosowano około 20 różnych prześwitów torów wąskotorowych – od 435 do 1050 mm. Najczęściej spotykane były tory o szerokości 600 mm, 750 mm, 785 mm i 1000 mm. Najmniejszy i jednocześnie najpowszechniejszy prześwit w kolejach użytku publicznego wynosił 600 mm. Od 1928 roku rozpoczęto stopniową przebudowę tych linii na tor o szerokości 750 mm, co kontynuowano również po II wojnie światowej. W 1950 roku długość linii wąskotorowych użytku publicznego zarządzanych przez PKP wynosiła 4146 km. Do końca XX wieku sieć ta ulegała stopniowemu ograniczaniu, a po 2000 roku – w wyniku restrukturyzacji PKP – większość linii przekazano samorządom lokalnym.
Koleje wąskotorowe w XXI wieku
Współcześnie koleje wąskotorowe w Polsce pełnią przede wszystkim funkcje turystyczne. Kursują zazwyczaj sezonowo – od maja do października, a w okresie wakacyjnym częściej. Zgodnie z aktualnym wykazem (stan na 2025 rok) Urzędu Transportu Kolejowego, w Polsce funkcjonują następujące koleje wąskotorowe:
Fot. Urząd Transportu Kolejowego
- Województwo zachodniopomorskie: Nadmorska Kolej Wąskotorowa, Koszalińska Kolej Wąskotorowa
- Województwo pomorskie: Żuławska Kolej Dojazdowa, Helska Kolej Wąskotorowa
- Województwo warmińsko-mazurskie: Ełcka Kolej Wąskotorowa
- Województwo podlaskie: Wigierska Kolej Wąskotorowa, Wąskotorowe Kolejki Leśne
- Województwo kujawsko-pomorskie: Żnińska Kolej Wąskotorowa
- Województwo wielkopolskie: Wyrzyska Kolejka Powiatowa (Białośliwie), Gnieźnieńska Kolej Wąskotorowa, Kolejka Parkowa Maltanka, Śmigielska Kolej Wąskotorowa, Średzka Kolej Powiatowa, Kaliska Kolej Dojazdowa, Pleszewska Kolej Lokalna
- Województwo dolnośląskie: Krośnicka Kolej Wąskotorowa
- Województwo łódzkie: Kolej Wąskotorowa Rogów – Rawa – Biała
- Województwo mazowieckie: Sochaczewska Kolej Wąskotorowa, Piaseczyńsko-Grójecka Kolej Wąskotorowa
- Województwo lubelskie: Nadwiślańska Kolej Wąskotorowa
- Województwo świętokrzyskie: Starachowicka Kolej Wąskotorowa, Świętokrzyska Kolejka Wąskotorowa
- Województwo śląskie: Górnośląskie Koleje Wąskotorowe, Kolej Wąskotorowa w Rudach
- Województwo podkarpackie: Przeworska Kolej Wąskotorowa „Pogórzanin”, Bieszczadzka Kolejka Leśna
Bieszczadzka Kolejka Leśna – najwyżej położona w Polsce
Bieszczadzka Kolejka Leśna, o szerokości toru 750 mm, jest najwyżej położoną koleją wąskotorową w Polsce. Najstarszy jej odcinek uruchomiono w 1898 roku, co wiązało się z rozwojem gospodarczym regionu po otwarciu linii kolejowej Lwów – Budapeszt przez Przełęcz Łupkowską. Kolejka służyła głównie do transportu drewna, a dla lokalnej ludności była często jedynym środkiem komunikacji. W czasie obu wojen światowych wykorzystywano ją do celów wojskowych, a infrastruktura była kilkukrotnie niszczona. W latach 50. XX wieku PKP przekazały kolej Lasom Państwowym, które przeprowadziły modernizację wybranych odcinków. W 1992 roku linia została wpisana do rejestru zabytków, a w 1997 roku – dzięki działalności Fundacji Bieszczadzkiej Kolejki Leśnej – wznowiono przewozy pasażerskie. Obecnie kolejka funkcjonuje sezonowo, od maja do października.
Dziedzictwo, które wciąż żyje
Choć większość kolei wąskotorowych w Polsce nie pełni już funkcji transportowych, ich rola kulturowa, historyczna i turystyczna pozostaje istotna. Bieszczadzka Kolejka Leśna – najwyżej położona w kraju – stanowi jeden z najcenniejszych przykładów tego dziedzictwa, będąc jednocześnie częścią szerszej sieci kolei, które przetrwały dzięki zaangażowaniu lokalnych społeczności.
Komentarze (0)