W odpowiedzi na rosnącą liczbę nieprecyzyjnych, a często nieprawdziwych informacji dotyczących funkcjonowania populacji dzikich zwierząt w Bieszczadach Zachodnich, Bieszczadzki Park Narodowy przedstawił syntetyczne opracowanie oparte na wieloletnich doświadczeniach swojej służby oraz współpracy ze środowiskiem naukowym. Przekazane informacje porządkują wiedzę na temat liczebności, zachowań oraz zagrożeń dotyczących niedźwiedzi i wilków, a także wskazują na rzeczywiste przyczyny coraz częstszych kontaktów tych zwierząt z człowiekiem.
System ochrony i jego znaczenie
Kluczowym elementem funkcjonowania populacji dużych drapieżników w Bieszczadach jest system ochrony przyrody, który w obecnym kształcie został ukształtowany około 30 lat temu. Po ostatecznym wyznaczeniu granic głównego kompleksu parku oraz dołączeniu eksklawy w dolinie górnego Sanu, rozpoczęto konsekwentne działania na rzecz ochrony siedlisk. W kolejnych planach ochrony realizowano zadania polegające na tworzeniu rozległych obszarów ochrony zachowawczej o powierzchni od 3 do 4 tysięcy hektarów. Obejmują one między innymi dolinę Moczarnego, kotły źródliskowe górnej Wołosatki, Terebowca oraz Halicza. Obszary te pełnią dziś szczególną rolę, znajdują się w granicach terenów objętych statusem Światowego Dziedzictwa Przyrodniczego UNESCO. To właśnie tam odbudowywane są naturalne relacje zachodzące pomiędzy gatunkami oraz ich siedliskami.
Jednocześnie, jak podkreśla Bieszczadzki Park Narodowy, mimo istnienia rozległej otuliny, jej funkcja ochronna podlega silnej presji człowieka. Intensywna działalność gospodarcza i turystyczna w bezpośrednim sąsiedztwie obszarów chronionych ogranicza skuteczność tych działań.
Liczebność niedźwiedzi i wilków
Zgodnie z aktualnymi danymi, na terenie parku o powierzchni 292 kilometry kwadratowe przebywa około 20 niedźwiedzi, zarówno osobników dorosłych, jak i młodych. Należy jednak podkreślić, że są to zwierzęta o rozległych areałach bytowania, które nie respektują granic administracyjnych ani państwowych. Monitoring prowadzony przez służby parku obejmuje 72 miejsca gawrowania. Ich wykorzystanie jest zmienne i zależne od wielu czynników środowiskowych. W badaniach wykorzystuje się ponad 50 fotopułapek, instalowanych w rejonach gawr, co pozwala na bieżąco analizować zachowania zwierząt. W ramach ochrony powstało dotychczas 40 hektarów stref ochronnych, głównie w bezpośredniej otulinie parku. Działania te są efektem współpracy między innymi z organizacją WWF Polska oraz Nadleśnictwem Lutowiska.
Populacja niedźwiedzi w Bieszczadach stanowi część tzw. populacji bieszczadzkiej, obejmującej obszar około 2,5 tysiąca kilometrów kwadratowych. W jej skład wchodzą Bieszczady Wysokie i Niskie, Beskid Niski oraz wschodnia część Pogórza Karpackiego. Badania genetyczne wskazują, że liczebność tej populacji wynosi około 100 osobników. Wyniki te są spójne z analizami opartymi na zagęszczeniu populacji obserwowanym w Bieszczadzkim Parku Narodowym.
Równolegle funkcjonuje populacja wilków. Na terenie parku żyją cztery grupy rodzinne, liczące łącznie około 25 osobników.
Podstawowe potrzeby i źródła konfliktów
Jak wskazują przedstawiciele Bieszczadzkiego Parku Narodowego, podstawowe potrzeby dzikich zwierząt pozostają niezmienne: dostęp do pokarmu oraz spokój w miejscach rozrodu. To właśnie zaburzenie tych dwóch elementów najczęściej prowadzi do konfliktów na linii człowiek–zwierzę. W ostatnich latach obserwuje się nasilający proces synantropizacji, czyli przystosowywania się dzikich zwierząt do życia w pobliżu człowieka. W przypadku niedźwiedzi najczęściej wiąże się to z poszukiwaniem łatwo dostępnego pokarmu oraz z wypłaszaniem z naturalnych ostoi.
Jednym z kluczowych problemów są karmiska i nęciska łowieckie, gdzie wykładane są duże ilości pożywienia, w tym kukurydzy i buraków. To właśnie tam niedźwiedzie często po raz pierwszy mają kontakt z pokarmem pochodzenia antropogenicznego.
Drugim istotnym czynnikiem jest działalność człowieka w lasach. Intensywna gospodarka leśna czy penetracja trudno dostępnych obszarów przez poszukiwaczy poroży. To właśnie takie działania prowadzą do wypłaszania zwierząt z ich naturalnych siedlisk.
Przyczyny narastających problemów
Bieszczadzki Park Narodowy wskazuje na szereg czynników, które w sposób skumulowany przyczyniają się do wzrostu liczby obserwacji nienaturalnych zachowań zwierząt w regionie. Do najważniejszych należą:
- intensywny rozwój zabudowy turystycznej, w tym kwater i pensjonatów,
- grodzenie działek i ingerencja w naturalne korytarze migracyjne,
- organizacja imprez masowych generujących duże ilości odpadów,
- niewystarczająca częstotliwość odbioru śmieci,
- obecność niezabezpieczonych kompostowników i miejsc składowania odpadów,
- podrzucanie śmieci do lasów,
- wyrzucanie odpadów biologicznych w pobliżu zbiorników wodnych,
- czynniki naturalne, takie jak wymarzanie owoców leśnych (np. borówek czy malin),
- ograniczenie bazy pokarmowej wskutek odstrzału dzików,
- celowe nęcenie zwierząt padliną w celu wykonywania zdjęć.
Wszystkie te elementy prowadzą do sytuacji, w której dzikie zwierzęta coraz częściej zmieniają swoje naturalne zachowania i zbliżają się do obszarów zamieszkałych przez ludzi.
Działania prewencyjne i ich skala
W odpowiedzi na te wyzwania Bieszczadzki Park Narodowy realizuje działania o charakterze prewencyjnym, których celem jest ograniczenie synantropizacji zwierząt. Na terenie parku nie prowadzi się dokarmiania dzikich zwierząt ani działań ingerujących w ich naturalne siedliska. Jednocześnie infrastruktura turystyczna została zaprojektowana w sposób minimalizujący ryzyko kontaktu zwierząt z odpadami.
Na obszarach udostępnionych turystycznie funkcjonuje 65 wiat i deszczochronów, jednak nie są tam instalowane kosze na śmieci. Szlaki są regularnie sprzątane, a odpady zbierane i segregowane w 15 punktach informacyjno-kasowych. Skala problemu jest znacząca. W ciągu ostatnich pięciu lat rocznie usuwano od 350 do 400 tysięcy litrów odpadów. Koszt ich utylizacji wynosi co najmniej 400 tysięcy złotych rocznie.
Fot. Bieszczadzki Park Narodowy (bdpn.gov.pl)
Park apeluje do turystów o zabieranie śmieci ze sobą i wyrzucanie ich wyłącznie w wyznaczonych miejscach. Jak podkreślono, dla odwiedzających jest to niewielkie obciążenie, natomiast dla ochrony przyrody kluczowy element prewencji.
Interwencje i współpraca instytucjonalna
W sytuacjach wymagających interwencji Bieszczadzki Park Narodowy dysponuje możliwością odstraszania zwierząt przy użyciu środków pirotechnicznych oraz chemicznych substancji zapachowych. Jak zaznaczono, są to jednak przypadki rzadkie. Istotnym elementem systemu ochrony jest także współpraca z innymi instytucjami. Pozytywnie oceniono fakt, że Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska otrzymała środki finansowe na działania zabezpieczające i prewencyjne.
Równocześnie zwrócono uwagę na rosnącą świadomość społeczną dotyczącą problemu oraz jego przyczyn, mimo obecnej w przestrzeni publicznej dezinformacji.
Odpowiedzialność człowieka
W podsumowaniu przekazanych informacji wyraźnie zaakcentowano rolę człowieka w powstawaniu obecnych problemów. Jak wskazano, Polska posiada zaledwie około 1% populacji niedźwiedzia w całych Karpatach, co czyni tę populację szczególnie wrażliwą. Jednocześnie to działalność człowieka, zarówno bezpośrednia, jak i pośrednia, przyczynia się do zmian w zachowaniu zwierząt i do narastania konfliktów.
Bieszczadzki Park Narodowy podkreśla, że tylko wspólne działania oraz odpowiedzialne podejście do środowiska mogą odwrócić negatywne trendy obserwowane w ostatnich latach.
źródło: Bieszczadzki Park Narodowy
Komentarze (0)