Na skrzyżowaniu szlaków i burzliwych dziejów
Olszanica leży na wysokości około 380 m n.p.m., w dolinie Wańkówki i Starego Potoku, u podnóża Pasma Żukowa. Miejscowość znajduje się przy tzw. dużej obwodnicy bieszczadzkiej, na trasie z Leska w kierunku Ustrzyk Dolnych.
Pierwsza zachowana wzmianka o Olszanicy pochodzi z 1436 roku. Wieś należała wówczas do Kmitów i została założona na prawie wołoskim. Sama nazwa miejscowości ma być związana z olchą lub olszyną, czyli drzewami, które porastały ten teren.
Dzieje Olszanicy nie były jednak spokojne. W 1447 roku istniała tu już cerkiew parafialna obrządku wschodniego. W kolejnych stuleciach miejscowość zmieniała właścicieli, a w XVII wieku należała m.in. do Mniszchów. Szczególnie tragiczny okazał się 1672 rok, kiedy podczas najazdu tatarskiego wieś została ograbiona i spalona. Według lokalnych opracowań ocalało wówczas zaledwie osiem domów, a część mieszkańców została uprowadzona w niewolę.
Ślady dawnego, obronnego charakteru Olszanicy zachowały się w obrębie zespołu pałacowego. Wcześniejsze założenie dworskie funkcjonowało jako fortalicjum, a następnie miało charakter obronny o układzie bastionowym. Do dziś zachowały się pozostałości dawnych fortyfikacji ziemnych.
Według lokalnych opracowań w murowanym dworze w Olszanicy miała również przebywać Maryna Mniszchówna, późniejsza carowa Rosji.
Od obronnego dworu do pałacu
Jednym z najważniejszych zabytków Olszanicy jest zespół pałacowy. Jego historia związana jest z wcześniejszym założeniem dworskim i obronnym. Obecny eklektyczny pałac został wybudowany około 1905 roku z inicjatywy Antoniego Juścińskiego, w obrębie wcześniejszego założenia dworskiego i obronnego.
Co ciekawe, rezydencja od początku była związana również z turystyką. Antoni Juściński podjął budowę nowego pałacu z myślą o wykorzystaniu go jako pensjonatu dla wczasowiczów. W czasie I wojny światowej zespół dworski został poważnie zniszczony, a po odbudowie pałac w okresie międzywojennym nadal pełnił funkcję wypoczynkową.
Pałac otacza park krajobrazowy oraz zachowane elementy dawnego założenia wodnego. Szczególnie charakterystyczna jest fosa wypełniona wodą, a także kamienny most z 1905 roku. W skład zespołu wchodzą również m.in. oficyna oraz pozostałości dawnych fortyfikacji ziemnych.
Dziś miejsce to nadal przyciąga uwagę swoją architekturą i położeniem wśród zieleni.
Świątynia z początku XX wieku
Ważnym punktem Olszanicy jest murowana świątynia, czyli dawna cerkiew greckokatolicka pw. św. Paraskewy, obecnie kościół rzymskokatolicki pw. Matki Boskiej Nieustającej Pomocy, wzniesiony w 1900 roku. Jej bryła wyróżnia się jasną elewacją, charakterystyczną centralną kopułą oraz dekoracyjnym kształtem fasady. Przed świątynią znajduje się figura Matki Bożej z napisem „Królowo Korony Polskiej, módl się za nami”.
Obok kościoła stoi murowana, parawanowa dzwonnica z trzema dzwonami. Jej charakterystyczna ceglana konstrukcja jest jednym z elementów, które zwracają uwagę przy kościele.
Świątynia i jej otoczenie są dziś nie tylko miejscem kultu, ale również świadectwem wielokulturowej przeszłości tej części regionu.
Pamięć o wybitnych mieszkańcach i ofiarach wojny
Spacerując po miejscowości, trudno nie zauważyć licznych miejsc związanych z pamięcią historyczną. Jednym z nich jest miejsce pamięci poświęcone Konstytucji 3 Maja. W Olszanicy znajduje się również kamienny obelisk upamiętniający 100. rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości.
Historia zapisana jest także we wnętrzu kościoła. Na jednej z tablic upamiętniono parafian - ofiary wojny 1939-1945. Wymieniono na niej nazwiska mieszkańców, których los został naznaczony tragicznymi wydarzeniami wojennymi.
Szczególne miejsce zajmuje również tablica poświęcona Helenie Żurowskiej, urodzonej w Olszanicy 24 czerwca 1905 roku. Była inżynierem rolnikiem, kurierką ZWZ-AK i uczestniczką Powstania Warszawskiego. IPN wskazuje również, że była wysłanniczką Rządu RP na uchodźstwie. Po wojnie działała w podziemiu niepodległościowym. W 1948 roku została aresztowana, a 21 września 1949 roku zamordowana w więzieniu mokotowskim.
Postać Heleny Żurowskiej jest jednym z najbardziej niezwykłych wątków związanych z historią tej miejscowości.
Historia kolei w Olszanicy
Olszanica jest również związana z historią kolei. Przez miejscowość przebiega linia kolejowa nr 108, prowadząca w kierunku Zagórza i Krościenka.
Z koleją wiąże się ciekawa lokalna historia jednej z kapliczek. Według miejscowej tradycji kapliczkę z 1872 roku mieli wznieść Włosi zatrudnieni przy budowie linii kolejowej, aby uczcić ukończenie trudnego i niebezpiecznego odcinka torów.
To jeden z tych niewielkich elementów krajobrazu, które łatwo przeoczyć podczas przejazdu, a które pozwalają spojrzeć na miejscowość z zupełnie innej perspektywy.
To nie tylko miejsce, przez które się przejeżdża
Olszanica jest dobrym punktem wypadowym do poznawania całej gminy. W jej granicach administracyjnych znajdują się m.in. Uherce Mineralne, Wańkowa, Zwierzyń, Stefkowa, Paszowa i Rudenka, czyli miejscowości, w których również można znaleźć atrakcje przyrodnicze, historyczne i turystyczne.
Sama Olszanica zachęca natomiast do spokojniejszego poznawania swojego dziedzictwa. Można zobaczyć zabytkowy zespół pałacowy z parkiem i fosą, kościół będący świadectwem wcześniejszej historii wyznaniowej miejscowości, dzwonnicę, miejsca pamięci oraz elementy dawnego krajobrazu.
Jadąc z Leska w kierunku Ustrzyk Dolnych i dalej w Bieszczady, można ominąć Olszanicę - jako kolejną miejscowość na trasie. Tymczasem jej historia sięga XV wieku, a kolejne stulecia pozostawiły tutaj ślady dawnych rodów, założeń obronnych, cerkwi, pałacu, kolei oraz dramatycznych wydarzeń wojennych. Dlatego warto zwolnić i zatrzymać się w miejscach, które, tylko na pierwszy rzut oka, wydają się tylko punktem na trasie. Bo, jak się okazuje, za spokojnym krajobrazem kryje się ponad 580 lat historii, którą warto zobaczyć.
Źródła:
- Olszanica [w:] Polskie Zabytki - Katalog zamków, pałaców i dworów w Polsce.
- Narodowy Instytut Dziedzictwa, Rejestr zabytków nieruchomych - województwo podkarpackie.
Komentarze (0)