Bieszczady słyną z bogactwa fauny i są środowiskiem życia dla wielu rzadkich zwierząt. Choć powszechną uwagę przyciągają duże ssaki, wyjątkowo istotnym elementem bieszczadzkiego ekosystemu jest wąż Eskulapa, największy gad występujący nie tylko w granicach Polski, ale i w całej Europie Środkowej. Z racji bardzo ograniczonego zasięgu występowania oraz stale malejącej liczebności naturalnych stanowisk, gatunek ten wymaga stałego wsparcia ze strony przyrodników i leśników. Nowe zadanie, realizowane przez Zespół Karpackich Parków Krajobrazowych w Krośnie, stanowi bezpośrednią kontynuację wcześniejszych działań z zakresu ochrony czynnej i ma na celu zabezpieczenie ciągłości pokoleniowej tej wyjątkowej subpopulacji.
Finansowanie i szczegółowy zakres prac ochronnych
Realizacja przedsięwzięcia pod nazwą „Czynna ochrona węża Eskulapa – wspieranie rozrodu i ochrona siedlisk lokalnej subpopulacji (kontynuacja zadania)” stała się możliwa dzięki wsparciu finansowemu z Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Rzeszowie. Całkowita wartość zaplanowanego projektu wynosi ponad 55 tysięcy złotych. Zakres rzeczowy zadania skupia się na wielotorowym wspomaganiu subpopulacji bytującej w dolinie Sanu, ze szczególnym uwzględnieniem terenu Nadleśnictwa Lutowiska. Jak informuje Zespół Karpackich Parków Krajobrazowych w Krośnie, projekt zakłada odtworzenie kolejnych 4 kopców rozrodczych, stanowiących kluczowy element dla bezpiecznego składania i inkubacji jaj, wzbogacenie struktur siedliskowych poprzez tworzenie dodatkowych miejsc schronienia, budowę 1 drewnianego domku o wymiarach podstawy 1,3 × 2 m oraz wysokości 1,6 m, ręczne wykaszanie niewielkich powierzchni łąkowych i leśnych w bezpośrednim sąsiedztwie bytowania gatunku oraz prowadzenie ciągłego monitoringu oraz opracowanie zaleceń ochronnych dla lokalnej populacji.
Dotychczasowe obserwacje wskazują jednoznacznie, że przygotowane kopce rozrodcze są chętnie wykorzystywane przez węże Eskulapa. Dodatkowo dogodne warunki do bytowania znajdują w nich także inne gatunki gadów, co potwierdza materiał fotograficzny gromadzony przez badaczy. Stanowi to jasny sygnał, że tworzenie sztucznych miejsc rozrodu i osłony bezpośrednio przekłada się na podnoszenie lokalnej różnorodności biologicznej.
Biologia i charakterystyka najdłuższego węża w Polsce
Wąż Eskulapa jest gatunkiem wyróżniającym się gabarytami. Przeciętna długość ciała dorosłego osobnika przekracza dwa metry. Rekordowy odnotowany w historii okaz mierzył imponujące 225 centymetrów, natomiast największy osobnik znaleziony na terenie polskich Bieszczadów osiągnął długość 161 centymetrów. Ciekawostką anatomopatologiczną i behawioralną tego gatunku jest fakt, że samce są z reguły większe od samic, co stanowi rzadkość wśród węży i zwraca uwagę herpetologów.
Mimo pokaźnych rozmiarów i faktu, że spotkanie z długim, smukłym gadem na leśnej ścieżce wywołuje spore emocje wśród turystów, wąż Eskulapa nie stanowi żadnego zagrożenia dla ludzi. Jest to gatunek całkowicie niejadowity, wykazujący usposobienie łagodne i płochliwe. Zazwyczaj prowadzi skryty tryb życia i unika bezpośredniego kontaktu z człowiekiem. Swoje ofiary uśmierca w sposób charakterystyczny dla dusicieli. Podstawę jego diety stanowią małe ssaki (głównie gryzonie), jaszczurki oraz ptaki oraz ich pisklęta i jaja. Podczas polowania wąż chwyta zdobycz pyskiem, natychmiast owija się wokół niej ciałem i stopniowo unieruchamia, prowadząc do jej uduszenia. Po unieruchomieniu ofiara połykana jest w całości.
Zasięg geograficzny, siedlisko i niezwykłe umiejętności wspinaczkowe
Obecnie Bieszczady są jedynym i głównym obszarem w Polsce, w którym wąż Eskulapa występuje w środowisku naturalnym. W przeszłości pojedyncze obserwacje notowano również w innych częściach południowej Polski – między innymi nad Dunajcem, w Gorcach, Beskidzie Sądeckim oraz w dolinie Popradu, jednak z biegiem lat jego zasięg uległ znacznemu drastycznemu ograniczeniu.
Wąż ten żyje głównie w dolinie Sanu (Nadleśnictwo Lutowiska), ale również nad Zalewem Solińskim, notowany był wielokrotnie w Beskidzie Niskim (Cergowa, Zyndranowa), w okolicach Radoszyc, a nawet pod Przemyślem
– powiedział nam Edward Marszałek, rzecznik prasowy Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Krośnie.
Wybierając dogodne stanowiska, wąż Eskulapa preferuje tereny leśne, polany, obrzeża kompleksów leśnych, rejon dawnych kamieniołomów, a także bliskie sąsiedztwo starych zabudowań gospodarskich. Gatunek ten unika otwartych przestrzeni poddanych silnemu, bezpośredniemu nasłonecznieniu, zdecydowanie częściej wybiera gęste zarośla, obrzeża dróg leśnych oraz skaliste zbocza. Wykazuje przy tym wyjątkowo silne przywiązanie do swojego terytorium, pojedyncze osobniki potrafią przez wiele lat korzystać z tej samej kryjówki i nie oddalają się od niej na większe odległości.
Niezwykle istotną właściwością fizjologiczną Eskulapa są jego wysokie zdolności wspinaczkowe. Choć większość aktywności prowadzi na poziomie gruntu, sprawnie porusza się w pionie – potrafi wspinać się na skały, drzewa oraz dachy budynków, sięgając zazwyczaj wysokości do około 2,5 metra. Jest to możliwe dzięki specyficznej budowie anatomicznej: elastycznemu ciału oraz wyspecjalizowanym tarczkom brzusznym, które zwiększają przyczepność do nieregularnych powierzchni.
Cykl roczny i aktywność sezonowa
Sezon aktywności węży Eskulapa trwa około siedmiu miesięcy – od kwietnia do października. Pierwsze dorosłe osobniki wybudzają się ze stanu zimowego spoczynku wczesną wiosną. Młode węże opuszczają zimowe kryjówki nieco później, najczęściej na przełomie kwietnia i maja. W czasie letnich upałów gady te bardzo często widywane są w sąsiedztwie cieków i zbiorników wodnych, gdzie poszukują wilgoci i chłodu.
Zimą zapadają w sen zimowy (hibernację). Na zimowiska wybierają bezpieczne, odizolowane od mrozu miejsca, takie jak głębokie szczeliny skalne, przestrzenie pod korzeniami starych drzew czy opuszczone nory ssaków.
Historia i ciągłość działań ochronnych w Bieszczadach
Działania na rzecz ratowania tego gatunku mają w regionie wieloletnią tradycję. Jak przypomina Edward Marszałek z RDLP w Krośnie, pionierski program ochrony węża Eskulapa Nadleśnictwo Lutowiska wdrażało już około 20 lat temu przy wsparciu finansowym funduszu EkoFundusz. Wówczas, za kwotę około 50 tysięcy złotych, wykopano specjalne oczka wodne, wprowadzono mozaikowe wykaszanie dawnych łąk oraz utworzono 7 stert inkubacyjnych z kamieni i trocin.
Przez pierwsze dwa lata wylęgarnie znakomicie zdały egzamin. W każdej niemal stercie można było stwierdzić obecność węży, czy to po śladach na wilgotnych trocinach, czy po wylinkach. Znajdowano w nich do 15 jaj, często też obserwowano kilkunastocentymetrowej długości młode wężyki
– wspomina Edward Marszałek.
Z biegiem czasu sztuczne sterty ulegają jednak naturalnej rozkładowi i tracą właściwości termiczne niezbędne do prawidłowej inkubacji jaj. Z tego powodu w 2009 roku leśnicy z Lutowisk, we współpracy z naukowcami z Instytutu Ochrony Przyrody Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, podjęli kolejne prace inwentaryzacyjne oraz przystąpili do budowy nowych obiektów rozrodczych.
Wąż Eskulapa od wieków budził duże zainteresowanie człowieka. Spokojny charakter, podatność na oswajanie oraz umiejętność wspinaczki sprawiały, że w dawnych kulturach otaczano go szacunkiem i łączono z symboliką medyczną.
Dziś ten rzadki gad bardziej niż kiedykolwiek potrzebuje aktywnej opieki ze strony człowieka. Choć wywołuje emocje, nie stanowi zagrożenia, a jego stała obecność w dolinie Sanu pozostaje bezpośrednim dowodem na unikatową wartość biologiczną środowiska naturalnego Bieszczadów. Realizowany obecnie projekt Zespołu Karpackich Parków Krajobrazowych w Krośnie gwarantuje, że ten wyjątkowy element rodzimej przyrody otrzyma niezbędne wsparcie w walce o przetrwanie.
Komentarze (0)