Cerkiew św. Michała Archanioła w Smolniku należy do najważniejszych obiektów drewnianej architektury sakralnej w Bieszczadach. Jej historia jest jednak znacznie bardziej złożona niż sama data budowy obecnej świątyni. W miejscu tym istniały wcześniej inne cerkwie, a najstarsza znana wzmianka o prawosławnej świątyni w Smolniku pochodzi już z 1589 roku. Obecna cerkiew została ukończona w 1791 roku. Przez kolejne dziesięciolecia była świątynią greckokatolicką, aż do 1951 roku, kiedy w wyniku zmian granicznych i wysiedlenia miejscowej ludności została opuszczona. Później obiekt był dewastowany, rozgrabiany i wykorzystywany jako magazyn. W kolejnych latach podjęto działania mające na celu jego ochronę i remont.
Od 1974 roku świątynia pełni funkcję filialnego kościoła rzymskokatolickiego pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny parafii św. Stanisława Biskupa w Lutowiskach. W 2013 roku została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO wraz z innymi drewnianymi cerkwiami w Polsce i na Ukrainie. Jest również częścią podkarpackiego Szlaku Architektury Drewnianej.
Pierwsze cerkwie w Smolniku
Historia świątyń w Smolniku sięga XVI wieku. Pierwsza znana wzmianka o istnieniu prawosławnej cerkwi znajduje się w rejestrze poborowym ziemi sanockiej z 1589 roku. Przypuszcza się jednak, że drewniana świątynia mogła powstać jeszcze wcześniej – wraz z założeniem wsi, czyli po 1530 roku. Pierwsza cerkiew nie zachowała się. Według przekazanych informacji najprawdopodobniej została zniszczona w wyniku pożaru lub powodzi. Kolejna, druga znana prawosławna cerkiew w Smolniku została wzniesiona w 1602 roku. Jej proboszczem był Jan Hryniewiecki. Ta świątynia również nie przetrwała. W październiku 1672 roku została spalona, najprawdopodobniej w wyniku najazdu Tatarów.
Po tych wydarzeniach wzniesiono następną drewnianą cerkiew. Zdecydowano się jednocześnie na nieco inną lokalizację, która miała zapewnić świątyni lepszą ochronę przed kolejnymi najazdami.
Od prawosławia do tradycji unickiej
Ważną zmianą w historii smolnickiej parafii był rok 1697. Wówczas prawosławna eparchia przemyska została podporządkowana strukturom unickim. Od tego momentu parafia w Smolniku funkcjonowała jako parafia unicka. Kolejna świątynia nie przetrwała jednak do czasów współczesnych. W jej miejscu powstał następny, czwarty już obiekt sakralny, którego budowę oficjalnie zakończono 1 sierpnia 1791 roku. To właśnie ta świątynia zachowała się do dziś. Wraz z budową nowej cerkwi przeniesiono do niej całe wyposażenie starej świątyni. Pierwszym parochem cerkwi ukończonej w 1791 roku został Daniel Hryniewiecki.
Przez kolejne dziesięciolecia cerkiew służyła miejscowej społeczności. Pierwszy gruntowny remont obecnej świątyni przeprowadzono w 1921 roku. Prace zostały przeprowadzone przy znacznym wsparciu finansowym miejscowej gromady. W ramach remontu wymieniono pokrycie dachowe. Dotychczasowy dach gontowy zastąpiono blaszanym. Odnowiono również ikonostas. Była to wówczas świątynia greckokatolicka i pełniła funkcję parafialną aż do 1951 roku.
Rok 1951 i opuszczenie cerkwi
Dzieje smolnickiej cerkwi zostały mocno naznaczone wydarzeniami związanymi ze zmianą granicy państwowej. W 1951 roku zawarto umowę między PRL a ZSRR, w wyniku której Smolnik powrócił do granic Polski. Jednocześnie miejscowa ludność została wysiedlona do USRR. Wraz z wysiedleniem mieszkańców świątynia straciła swoją dotychczasową funkcję. Opuszczona cerkiew wraz z przycerkiewnym cmentarzem była następnie dewastowana i rozgrabiana. Budynek został również zamieniony na magazyn.
Dla zabytkowej drewnianej świątyni był to trudny okres, w którym jej historyczne wyposażenie i pierwotny charakter zostały poważnie naruszone.
Wpis do rejestru zabytków i pierwsze prace ochronne
Sytuacja zaczęła się zmieniać pod koniec lat 60. XX wieku. W latach 1969–1970 przeprowadzono podstawowe prace remontowe. Ważnym wydarzeniem był również 6 marca 1969 roku, kiedy cerkiew została wpisana do rejestru zabytków. Wpis miał sprzyjać możliwości uzyskania pomocy finansowej i poprawie sytuacji obiektu. Jednocześnie część wyposażenia cerkwi w Smolniku zakwalifikowano do przeniesienia do składnicy pocerkiewnych ruchomości w Łańcucie. Był to kolejny etap rozdzielania zachowanych elementów dawnego wyposażenia od samego budynku.
We wrześniu 1973 roku, na zlecenie Ministra Kultury i Sztuki, sporządzono opinię dotyczącą stanu technicznego kilku zabytkowych cerkwi znajdujących się w ówczesnym województwie krośnieńskim. Wśród ocenianych obiektów znalazła się również cerkiew w Smolniku. Z przygotowanej wówczas opinii wynikało, że świątynia pozostawała w bardzo dobrym stanie technicznym. W tym samym okresie trwały jednak działania związane z przejęciem obiektu przez parafię rzymskokatolicką. Jak wynika z przedstawionej historii, od lat 70. XX wieku parafia rzymskokatolicka dążyła do przejęcia świątyni.
Od 1974 roku kościół rzymskokatolicki
W 1974 roku cerkiew została formalnie przekazana parafii rzymskokatolickiej. Obiekt został przystosowany do potrzeb nowej funkcji. Wprowadzono odmienny od wcześniejszego porządek wewnątrz świątyni. Zmiany te wpłynęły na historyczny wygląd wnętrza. Według przekazanych informacji zatarły część elementów świadczących o wcześniejszych tradycjach liturgicznych oraz kulturze okolicznej ludności. Od tego czasu obiekt funkcjonuje jako filialny kościół rzymskokatolicki pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, należący do parafii św. Stanisława Biskupa w Lutowiskach.
Kolejne remonty i prace konserwatorskie
Dalsze prace przy świątyni prowadzono już w XXI wieku. Generalny remont cerkwi przeprowadzono w latach 2004–2005. Kolejnym ważnym etapem były prace konserwatorskie rozpoczęte w 2009 roku. Obejmowały one polichromie znajdujące się na ścianach oraz w kopule prezbiterium. Wykonano również aranżację prezbiterium. Prace te miały znaczenie dla zachowania materialnych śladów dawnego wystroju świątyni, który w dużej części nie przetrwał wcześniejszych wydarzeń.
Historia cerkwi jest związana również z przycerkiewnym cmentarzem. Podobnie jak sama świątynia, był on wielokrotnie dewastowany. Do dziś zachowało się na nim jedynie kilka nagrobków. To jeden z widocznych śladów przemian, jakie dotknęły Smolnik i jego dawną społeczność.
Cerkiew typu bojkowskiego
Smolnicka świątynia jest szczególnie cenna również ze względu na swoją formę architektoniczną. Cerkiew w Smolniku reprezentuje typ bojkowski. Obecnie jest jedynym zachowanym obiektem sakralnym tego typu w Bieszczadach oraz jednym z trzech takich obiektów w całej Polsce. Budynek ma układ trójdzielny. Składa się z nawy, prezbiterium oraz przedsionka. Wszystkie trzy części mają równą wysokość, ale różnią się szerokością. Nawa jest wyraźnie większa od pozostałych części. Każda z części budynku została zwieńczona cebulastą kopułką z krzyżem, umieszczoną na szczycie namiotowego dachu. Całą świątynię otacza okap.
Ta forma architektoniczna jest jednym z najważniejszych elementów, które decydują o wyjątkowości cerkwi w Smolniku.
UNESCO – najważniejsze wyróżnienie
Jednym z najważniejszych wydarzeń we współczesnej historii smolnickiej cerkwi był 21 czerwca 2013 roku. Tego dnia cerkiew została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO wraz z innymi drewnianymi cerkwiami w Polsce i na Ukrainie. Wpis potwierdził znaczenie świątyni jako obiektu o wyjątkowej wartości związanej z drewnianą architekturą sakralną.
Cerkiew jest również częścią podkarpackiego Szlaku Architektury Drewnianej, który łączy najważniejsze zabytkowe obiekty drewnianej architektury regionu.
Komentarze (0)