reklama

Bieszczady były ich miejscem pracy i domem. Węglarze spędzali tygodnie w leśnych bazach, pilnując retort

Opublikowano:
Autor:

Bieszczady były ich miejscem pracy i domem. Węglarze spędzali tygodnie w leśnych bazach, pilnując retort - Zdjęcie główne
Autor: Aleksandra Szeligowska | Opis: Retorty na terenie BiesCzadowej Krainy w Ustrzykach Dolnych

Udostępnij na:
Facebook
Bieszczadzkie dziejePrzez lata bieszczadzki krajobraz spowijał charakterystyczny dym o zapachu spalanego drewna bukowego. W leśnych dolinach, z dala od osad i utwardzonych dróg, tętniło życie baz wypałowych. Praca węglarzy (zwanych też smolarzami) wymagała nie tylko dużej siły fizycznej i odporności na trudne warunki atmosferyczne, ale też wiedzy o zachowaniu drewna i ognia.
reklama

Węglarze spędzali w lesie całe tygodnie, a niekiedy miesiące. Ich domem stawały się leśne baraki i wagony mieszkalne, a rytm dnia i nocy wyznaczała konieczność doglądania pieców.

Dziś, gdy dymiące retorty stopniowo znikają z górskich dolin, pamięć o tej surowej codzienności pielęgnowana jest w miejscach, które przypominają o dawnym rzemiośle. Należą do nich między innymi BiesCzadowa Kraina w Ustrzykach Dolnych oraz Ekomuzeum Węgla Drzewnego „Na Wypale” w Radoszycach.

Od mielerzy do stalowych retort

Zanim w Bieszczadach pojawiły się stalowe konstrukcje, węgiel drzewny produkowano w tradycyjnych mielerzach. Były to potężne stosy drewna bukowego lub dębowego o wysokości od 2 do 3 metrów, układane na kolistym podłożu o średnicy kilku metrów. Całą konstrukcję obkładano słomą, sianem, wiórami oraz grubą warstwą darni i gliny, aby odciąć dopływ tlenu i umożliwić powolne węglenie bez spalania surowca na popiół. Budowa mielerza wymagała precyzji, a jego doglądanie trwało przez wiele dni.

Mielerze służyły nie tylko do produkcji samego węgla. Przy okazji wypału pozyskiwano cenne produkty uboczne suchej destylacji drewna: teprentynę, którą wykorzystywano m.in. jako rozpuszczalnik, maź (używaną do konserwacji drewnianych osi wozów konnych), dziegieć, czyli ciemny, smoliście-bakteriobójczy koncentrat o właściwościach antysepticzych i potaż (węglan potasu), potrzebny dawniej przy produkcji mydła, szkła i ceramiki.

Zmiana przyszła w 1980 roku, kiedy Instytut Użytkowania Lasu i Inżynierii Leśnej Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie na zlecenie Zjednoczenia Produkcji Leśnej „Las” opracował  przenośne stalowe retorty. Nowe piece, wykonane z grubej blachy stalowej (od 5 do 12 mm) o kształcie cylindra, zmieniły pracę. Zapewniały czystszy węgiel o niższej zawartości siarki i skracały czas przygotowania wsadu.

reklama

Retorty w Radoszycach, wykorzystywane do produkcji węgla drzewnego na terenie ekomuzeum, zdj. Aleksandra Szeligowska

Jak wyglądał cykl technologiczny w retorcie?

Produkcja węgla drzewnego w retorcie opierała się na procesie termicznego rozkładu drewna w wysokiej temperaturze przy kontrolowanym braku tlenu. Do pieca trafiało wyłącznie drewno gatunków liściastych, głównie bukowe i grabowe. Surowiec przed załadunkiem musiał być sezonowany na wolnym powietrzu przez kilka miesięcy, aż osiągnie optymalną wilgotność. Ważne było unikanie mieszania różnych gatunków drewna w jednym wsadzie ze względu na różny czas ich zwęglania.

reklama

Węglarz musiał cały czas obserwować dym wydobywający się z kominów. Gdy jego barwa zmieniała się z bieli w niebieskawy odcień, oznaczało to, że wkład uległ zwęgleniu i należy wygasić piec, by zapobiec obróceniu się węgla w popiół.

Retorta na terenie Ekomuzeum „Na Wypale” w Radoszycach,  zdj. Aleksandra Szeligowska

Trudna codzienność bieszczadzkich węglarzy

Praca smolarza wymagała hartu ducha i gotowości do życia w trudnych warunkach. Bazy wypałowe lokowano w dolinach leśnych, w sąsiedztwie cieków wodnych i zrębów bukowych. Węglarze pracowali w nienormowanym czasie, gdyż pieca należało pilnować w dzień i w nocy, także w deszczu, upale czy mrozie.

reklama

Schronieniem dla pracowników były proste, czasami wręcz prowizoryczne baraki drewniane lub blaszane wagony mieszkalne. Wyposażenie wnętrza było na ogół równie skromne: znajdował się w nim piecyk żeliwny, tzw. koza, służąca do ogrzewania w chłodne dni i do przyrządzania prostych posiłków, proste łóżka, narzędzia leśne (siekiery, piły ręczne i motorowe, łańcuchy zrywkowe itp.) oraz pojemniki na wodę i zapasy żywności (dowożone okresowo z najbliższych miejscowości).

Ze względu na izolację, węglarze musieli być samowystarczalni. Do tego dochodził stały kontakt z pyłem węglowym i dymem oraz ciężka praca fizyczna. To sprawiało, że zawód ten wymagał wytrwałości i samodzielności.

Zmierzch fachu i zachowane świadectwa 

Szczyt rozwoju wypału węgla w Bieszczadach przypadł na lata 90. XX wieku. W regionie działały wówczas 53 bazy wypałowe z prawie 600 retortami. Z biegiem lat konkurencja tańszego węgla importowanego z zagranicy, wymogi ochrony środowiska oraz trudności z pozyskaniem pracowników do tej wymagajacej pracy, spowodowały, że bazy zaczęły znikać z bieszczadzkiego krajobrazu.

W 2017 roku działało już tylko 11 baz (z 84 retortami), a obecnie w całym regionie pozostało ich zaledwie kilka.

Aby pamięć o węglarzach nie zaginęła, wybrane elementy leśnego zaplecza są chronione i wyeksponowane dla turystów. 

Dawne retorty można zobaczyć w BiesCzadowej Krainie w Ustrzykach Dolnych. Przy retortach stoi spawalnicza rzeźba Retorczada, czyli rogatego stwora z metalu ze stalowym psem, upamiętniającego postać węglarza.

Na terenie galerii znajduje się też zielony barak leśny z piecykiem oraz drewniana ścianka, na której zawieszono zabytkowe piły ręczne, podkowy, siekiery i czaszki zwierzęce. 

Metalowa rzeźba Retorczada – postaci nawiązującej do dawnych węglarzy w BiesCzadowej Krainie w Ustrzykach Dolnych, zdj. Aleksandra Szeligowska

Ekomuzeum Węgla Drzewnego „Na Wypale” w Radoszycach

Innym miejscem, które pozwala poznać historię bieszczadzkiego smolarstwa, jest Ekomuzeum Węgla Drzewnego „Na Wypale” w Radoszycach, w gminie Komańcza. To nie tylko plenerowa ekspozycja, ale również działająca baza pokazowa, w której można zobaczyć proces produkcji węgla drzewnego.

Na terenie ekomuzeum znajdują się stalowe retorty, tradycyjny mielerz, ekspozycja drewna oraz zabytkowy samochód wykorzystywany do zrywki drewna. Ważnym elementem jest także barak smolarza.

 

Więcej o Ekomuzeum Wypału Węgla Drzewnego w Radoszycach i historii ginącego zawodu smolarza przeczytasz TUTAJ

 

Wypał węgla drzewnego to nieodłączny rozdział w historii zagospodarowania Bieszczadów. Choć gęsty dym nad dolinami powoli przechodzi do historii, zachowane retorty, leśne baraki i rzeźbiarskie upamiętnienia w BiesCzadowej Krainie oraz ekspozycja w Ekomuzeum Węgla Drzewnego „Na Wypale” w Radoszycach, pozwalają współczesnym turystom lepiej poznać realia pracy dawnych węglarzy.

Udostępnij na:
Facebook
wróć na stronę główną

ZALOGUJ SIĘ

Twoje komentarze będą wyróżnione oraz uzyskasz dostęp do materiałów PREMIUM

e-mail
hasło

Zapomniałeś hasła? ODZYSKAJ JE

reklama
Komentarze (0)
Wczytywanie komentarzy
logo