Od Letowyszcza do Lutowisk
Lutowiska nie zawsze nosiły taką nazwę. Miejscowość ma bogatą historię nazewniczą, co odzwierciedla jej wielowiekowe trwanie. Pisze o tym ciekawie K. Rymut, wskazując, że najstarsza znana nazwa pochodzi z 1484 roku - jest to Летовища (Letowyszcza). W 1494 roku odnotowano ją jako Летовище (Letowyszcze). W kolejnych wiekach pojawiały się formy: Літовиска (Litowiska, 1589), Латовище (Latowiszcze, 1649) oraz Літовиско (Litowisko, 1678).
Współczesna nazwa ustaliła się od 1828 roku i wywodzi się wywodzi się z języka ukraińskiego, od słowa „летовище” (letovyshche) lub „літовище” (litovyshche), co oznacza miejsce wygonu i wypasania bydła w lesie.
Ciekawym epizodem był rok 1742, kiedy król August III Sas nadał osadzie status miasta pod nazwą Urbanicze (Урбаничі), jednak ta próba zmiany nie przyjęła się wśród lokalnej ludności. Z kolei w W XX wieku, gdy miejscowość znajdowała się w granicach ZSRR (w latach 1944-1957) oficjalnie nazywano ją Szewczenko (Шевченко) lub Szewczenkowo (Шевченково).
Tygiel kultur i wyznań
W 1910 roku, gdy wykonano słynną fotografię, Lutowiska były prężnym ośrodkiem handlowym w granicach Austro-Węgier. Statystyki demograficzne z tamtego okresu ukazują dominujący udział ludności żydowskiej i ukraińskiej:
- W 1884 rok na 1849 mieszkańców przypadało 1009 osób wyznania mojżeszowego, 510 grekokatolików oraz jedynie 30 rzymskich katolików.
- W 1921 roku miasteczko liczyło 2125 mieszkańców, w tym 1220 Żydów, 769 grekokatolików i 169 rzymskich katolików.
- Z kolei w 1939 rok (tuż przed wybuchem wojny) populacja wzrosła do około 2900-3468 osób, z czego większość stanowili Żydzi i Ukraińcy.
Miejscowość zapisała się w historii walk o niepodległość Ukrainy, gdyż w w listopadzie 1918 roku weszła w skład Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej, a Lutowiska stały się siedzibą sztabu Brygady Bojkowskiej UHA.
Wojna, zagłada i wymiana granic
II wojna światowa przyniosła kres dawnemu porządkowi. W czerwcu 1942 roku niemiecka jednostka gestapo pod dowództwem Johanna Bäckera i Arnolda Döpkego rozstrzelała w Lutowiskach około 650 Żydów i 30 Romów. Zabudowa wokół rynku, w tym synagoga, została spalona, co zmieniło oblicze miejscowości. Kolejne egzekucje mieszkańców miały miejsce w 1943 roku.
Po wojnie Lutowiska na dekadę znalazły się w granicach ZSRR. Kluczowym momentem była akcja wymiany terytoriów z 1951 rokiem, na mocy której wieś wróciła do Polski. Wiązało się to z przymusowym wysiedleniem 243 ukraińskich rodzin (1043 osoby) do obwodu chersońskiego na Ukrainie, a ich miejsce zajęli polscy osadnicy.
Dziedzictwo, którego już nie ma
Najbardziej charakterystyczny element panoramy ze zdjęcia z 1910 roku, czyli drewniana cerkiew św. Michała Archanioła wzniesiona w 1898 roku, nie przetrwał do dziś. Choć po 1951 roku służyła rzymskim katolikom i planowano w niej stworzenie muzeum regionalnego, budowla niszczała. Ostatecznie w 1981 roku cerkiew została rozebrana, a z jej materiałów wzniesiono kościół w Dwerniku o zupełnie innej architekturze.
Jedynym materialnym świadkiem tamtych czasów, który zachował się w dobrym stanie, jest cmentarz żydowski (kirkut) z drugiej połowy XVIII wieku. Jest uznawany za jeden z najlepiej zachowanych obiektów tego typu w polskich Bieszczadach, stanowiąc niemy pomnik społeczności, która niegdyś dominowała w tym miasteczku.
Zdjęcie znalezione w archiwach nie ma już autora i nie wiemy, kto je wykonał owego zimowego dnia - 24 lutego 1910 roku. Wiadomo jedynie, że fotografia pochodzi z prywatnej kolekcji i obecnie znajduje się w domenie publicznej, pozostając jednym z najważniejszych wizualnych świadectw dawnych Bieszczadów. Ten bezimienny twórca, utrwalając panoramę ówczesnego Litovyshchi, nieświadomie ocalił od całkowitego zapomnienia obraz wielokulturowego miasteczka i sylwetkę cerkwi św. Michała Archanioła, która kilkadziesiąt lat później została bezpowrotnie rozebrana. Dziś jest to nie tylko zdjęcie, ale i swoisty pomost łączący nas z tamtym utraconym, bieszczadzkim światem.
Źródła:
- Główny Urząd Statystyczny, Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r., t. XIII: Województwo lwowskie, Warszawa 1924.
- Rymut K., Nazwy miast Polski, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1987.
- Rymut K., Słownik etymologiczny nazw geograficznych Polski, Wydawnictwo Edukacyjne, Warszawa 1994.
- Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, t. V, Warszawa 1884.
- Sulimierski F., Chlebowski B., Walewski W. (red.), Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. V, Warszawa 1884.
Komentarze (0)