Archiwalne fotografie z czasów autonomii galicyjskiej oraz XX-lecia międzywojennego stanowią wyjątkowe świadectwo historii Zagórza – miejscowości, która przed wybuchem II wojny światowej pełniła funkcję węzła komunikacyjnego, przemysłowego i strategicznego na pograniczu Ziemi Sanockiej i Bieszczadów.
Zagórz w obiektywie Henryka Poddębskiego
Na kadrach wykonanych przed 1936 rokiem przez Henryka Poddębskiego Zagórz ukazany jest jako spokojna miejscowość leżąca nad Osławą. Osławy. Fotografie te utrwaliły architektoniczny i przyrodniczy profil miejscowości, w którym tradycyjna zabudowa mieszkalna współistniała z nowoczesnymi obiektami infrastruktury kolejowej. Poddębski uchwycił kontrast pomiędzy łagodnym, urozmaiconym ukształtowaniem terenu a rozwijającym się ośrodkiem osadniczym.
Mimo że w podziałach administracyjnych XX-lecia międzywojennego Zagórz posiadał status wsi zbiorowej, jego tradycje sięgały średniowiecza.
Pierwsza historyczna wzmianka o Zagórzu pochodzi z 1412 roku. W starszych przekazach miejscowość występowała pod nazwami Sagorsze i Sogorsch. W opracowaniach dotyczących jej dziejów pojawia się również informacja o funkcjonującej tu już w 1343 roku kaplicy filialnej parafii w Porażu.
Zagórz na fotografii wykonanej przed 1936 rokiem. Archiwalne zdjęcie Henryka Poddębskiego, zdj. Biblioteka Narodowa / Wikimedia Commons
Zagórz koło Sanoka na archiwalnej fotografii wykonanej przed 1936 rokiem, zdj. Biblioteka Narodowa / Wikimedia Commons
Klasztor-twierdza nad Osławą
Ciekawym akcentem w ikonografii Zagórza i motywem dawnych kart pocztowych są monumentalne ruiny obronnego zespołu klasztornego oo. Karmelitów bosych. Obiekt ten zachował się na fotografii z ok. 1905 roku, która ukazuje od strony wschodniej ruiny kościoła oraz ściany osłonowe i mury obronne kompleksu oraz na pocztówce z 1939 roku (wydanej we Lwowie nakładem S.A. Książnica-Atlas i stanowiącej reprodukcję zdjęcia Adama Lenkiewicza zatytułowaną „Osława i ruiny klasztoru”).
Dzieje warowni karmelickiej stanowią jedną z najciekawszych kart regionalnej historii. Fundatorem klasztoru był wojewoda wołyński Jan Franciszek Stadnicki, który ustanowił fundację w 1700 r. Pierwsi zakonnicy zamieszkali w częściowo ukończonych zabudowaniach w 1714 roku, a prace budowlane trwały do około 1730 r. Przy klasztorze funkcjonował również szpital dla weteranów wojennych.
Ruiny klasztoru karmelitów bosych w Zagórzu na fotografii z około 1905 roku, zdj. Biblioteka Narodowa, Polona / Wikimedia Commons
Klasztor odegrał ważną rolę podczas konfederacji barskiej. W 1772 r., w czasie walk z wojskami rosyjskimi, zabudowania zostały ostrzelane i częściowo zniszczone przez pożar. Mimo późniejszej odbudowy kompleks nigdy nie odzyskał dawnej świetności.
Kolejny pożar wybuchł 26 listopada 1822 roku i zniszczył m.in. więźbę dachową kościoła oraz klasztoru. W 1831 roku władze austriackie dokonały kasaty konwentu, a zakonnicy opuścili Zagórz. Pozostawione zabudowania stopniowo popadały w ruinę. Do obecnych czasów przetrwały tylko fragmenty dawnego zespołu klasztornego.
Ruina grobu Nieczui w Zagórzu na fotografii Henryka Poddębskiego z lat 1930-1939, zdj. Biblioteka Narodowa / Wikimedia Commons
Przemysł naftowy i mozaika ludnościowa
W okresie poprzedzającym wybuch II wojny światowej Zagórz przekształcił się w duży ośrodek gospodarczy i komunikacyjny.
Impulsem dla rozwoju miejscowości była budowa linii kolejowych w okresie austro-węgierskim. W 1872 roku uruchomiono odcinek Pierwszej Węgiersko-Galicyjskiej Kolei Żelaznej prowadzący z Nowego Zagórza w kierunku Komańczy i Łupkowa. W 1884 roku dołączyła do niego Galicyjska Kolej Transwersalna, łącząca Zagórz z siecią kolejową prowadzącą m.in. przez Sanok, Krosno, Jasło i Stróże
Dzięki krzyżowaniu się tych magistrali dwa dworce kolejowe na Starym i Nowym Zagórzu stały się ważnym węzłem manewrowym i przeładunkowym. Z infrastrukturą tą wiązały się tradycje patriotyczne. Podczas walk polsko-ukraińskich w 1918 roku zagórscy kolejarze wraz z członkami Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” powołali Komitet Obrońców Węzła Zagórskiego i zbudowali pociąg pancerny, który patrolował szlak kolejowy na odcinku Zagórz - Szczawne - Komańcza - Łupków.
Wrzesień 1939 roku w historii Zagórza – obrona węzła i wkroczenie Wehrmachtu
Wraz z napaścią III Rzeszy na Polskę 1 września 1939 roku Zagórz znalazł się w strefie działań wojennych ze względu na węzłowe znaczenie linii kolejowych. Okoliczni mieszkańcy zorganizowali Ochotniczy Pluton Samoobrony, którego celem była ochrona infrastruktury torowej, zabezpieczenie stacji oraz wsparcie akcji ewakuacyjnej ludności cywilnej i mienia.
Na obszarze regionu walki opóźniające z nacierającymi kolumnami niemieckimi toczyły oddziały 3 Brygady Górskiej pod dowództwem płk. Jana Kotowicza (wchodzącej w skład Grupy Operacyjnej gen. bryg. Kazimierza Łukoskiego). 9 września 1939 roku przez pobliskie Lesko w kierunku Ustrzyk wycofywali się żołnierze Batalionu Obrony Narodowej „Sanok” pod dowództwem kpt. Tadeusza Kuniewskiego, powstrzymując marsz wojsk hitlerowskich. Ochotniczy Pluton Samoobrony utrzymał punkty oporu w Zagórzu do 12 września 1939 roku.
12 września 1939 roku, po przełamaniu polskich pozycji obronnych, do Zagórza wkroczyły oddziały niemieckiego Wehrmachtu.
W realiach okupacji niemieckiej Zagórz włączono do Landkreis Sanok w Dystrykcie Krakowskim Generalnego Gubernatorstwa. Miejscowość przetrwała lata okupacji pod zarządem niemieckim, aż do 13 września 1944 roku, kiedy została opanowana przez oddziały 30 i 107 Korpusu Armijnego 1 Armii Gwardii Armii Czerwonej.
Archiwalne fotografie Henryka Poddębskiego i Adama Lenkiewicza pozostają cennym świadectwem minionej epoki. Ukazują Zagórz jako miejscowość o bogatej historii, wielokulturowej przeszłości i ważnym znaczeniu kolejowym, przypominając, jak wyglądał w ostatnich latach przed wybuchem II wojny światowej.
Komentarze (0)