Miejsce pamięci usytuowane przy drodze wyjazdowej z Baligrodu w kierunku Cisnej, około dwóch kilometrów od centrum miejscowości, stanowi ważny punkt na historycznej mapie regionu. Pomnik, wzniesiony z bloków piaskowca w latach 60. XX wieku, poświęcony jest pamięci żołnierzy, którzy zginęli w tragicznej potyczce z oddziałami ukraińskich nacjonalistów z OUN-UPA. Z biegiem dekad sam obiekt oraz otaczająca go infrastruktura, a w szczególności schody prowadzące pod pomnik, uległy znacznemu zużyciu technicznemu i wymagają pilnej interwencji budowlanej.
Władze gminy Baligród pozyskały zewnętrzne środki finansowe na przeprowadzenie niezbędnych prac naprawczych. Mimo przygotowania dokumentacji przetargowej i gotowości do rozpoczęcia robót, proces inwestycyjny natrafił na wymogi formalne związane z koniecznością uzgodnienia z Instytutem Pamięci Narodowej w Warszawie nowej inskrypcji, która ma znaleźć się na pomniku.
Tragiczne wydarzenia z 1 kwietnia 1947 roku
Historia upamiętnionego miejsca wiąże się bezpośrednio z wydarzeniami, do których doszło wkrótce po zakończeniu II wojny światowej. 1 kwietnia 1947 roku żołnierze z 4. Bałtyckiej Brygady Wojsk Ochrony Pogranicza, stacjonującej na co dzień w Koszalinie, przemieszczali się w stronę strażnicy w Cisnej, by wzmocnić jej lokalną ochronę. W skład oddziału wchodzili kawalerzyści.
W trakcie przejazdu polscy żołnierze wpadli w zasadzkę zorganizowaną przez oddziały ukraińskich nacjonalistów z OUN-UPA. W wyniku zaciętej potyczki zginęło 31 żołnierzy Wojsk Ochrony Pogranicza. Z całej kolumny zmierzającej do strażnicy starcie zdołało przeżyć jedynie dwóch wojskowych. Polegli w walce zostali pośmiertnie pochowani na cmentarzu wojskowym w Baligrodzie, a sam pomnik powstał w latach 60. XX wieku, aby upamiętnić ich śmierć i stanowiąc odtąd przestrzeń refleksji nad powojenną historią regionu oraz jej ofiarami.
Przez dziesięciolecia sposób prezentacji pamięci o wydarzeniach z 1947 roku ulegał przekształceniom. Na oryginalnie zamontowanej w latach 60. XX wieku tablicy pamiątkowej widniał napis: „Żołnierzom LWP, WOP i KBW poległym w walkach z faszystowskimi bandami UPA w latach 1944–1947 w 25-lecie LWP”. Sytuacja prawna obiektu zmieniła się na początku dekady. W styczniu 2021 roku władze gminy Baligród, wykonując polecenie Podkarpackiego Wojewódzkiego Inspektoratu Nadzoru Budowlanego w Rzeszowie, zdemontowały wszystkie elementy znajdujące się na obiekcie, w tym pierwotną tablicę pamiątkową. Jak informował wówczas Instytut Pamięci Narodowej, zarządzenie w tej sprawie wydano na podstawie obowiązujących przepisów ustawy o zakazie propagowania komunizmu lub innego systemu totalitarnego.
Mieszkańcy wraz z władzami samorządowymi podjęli wielomiesięczne starania o przywrócenie właściwego upamiętnienia poległych. W efekcie tych dążeń, w marcu 2023 roku na pomnik powróciła tablica z nazwiskami ofiar tragicznej zasadzki.
Stan techniczny i przygotowania do prac budowlanych
Głównym problemem, przed jakim stoi obecnie samorząd gminy Baligród, jest zły stan techniczny schodów prowadzących pod pomnik. Ich degradacja stwarza utrudnienia podczas corocznych uroczystości rocznicowych, które regularnie odbywają się przy obiekcie z udziałem mieszkańców i licznie zaproszonych gości.
Gmina Baligród zabezpieczyła fundusze na ten cel, pozyskując dofinansowanie ze środków Ministerstwa Obrony Narodowej. Przyznane wsparcie finansowe obejmuje kompleksową naprawę stopni oraz uporządkowanie i modernizację terenu otaczającego pomnik. Zgodnie z założonym harmonogramem, odnowione otoczenie ma być gotowe na kolejne oficjalne obchody rocznicowe.
Oczekiwanie na stanowisko IPN i stanowisko władz gminy
Kluczowym warunkiem przyznanego dofinansowania z Ministerstwa Obrony Narodowej jest formalne uzgodnienie z Instytutem Pamięci Narodowej nowej treści napisu, który ma pojawić się na obiekcie. Choć gmina Baligród posiada już w pełni przygotowaną dokumentację przetargową, samorząd nie może ogłosić postępowania na wyłonienie wykonawcy prac przed uzyskaniem tej zgody.
Remont zostanie przeprowadzony. Mamy dofinansowanie na remont schodów i prac wokół pomnika, tylko aktualnie wszystko się opóźnia. Powodem tego jest to, że ma tam być zmiana napisu na pomniku. Wystąpiliśmy do Instytutu Pamięci Narodowej z prośbą o pozwolenie już kilka miesięcy temu i do tej pory nie otrzymaliśmy odpowiedzi
– powiedział nam Jerzy Habowski, sekretarz gminy Baligród.
Brak stanowiska ze strony centrali IPN w Warszawie wstrzymuje rozpoczęcie robót budowlanych. Władze gminy skierowały oficjalną korespondencję do instytutu na początku lata, proponując konkretną treść nowej inskrypcji.
Na przeprowadzenie tych prac otrzymaliśmy dofinansowanie z Ministerstwa Obrony Narodowej i był tam taki warunek postawiony, że napis na pomniku musi być uzgodniony z Instytutem Pamięci Narodowej. 8 czerwca 2026 roku wysłaliśmy do IPN-u do Warszawy pismo z proponowanym napisem, który miałby brzmieć: „Żołnierzom i Milicjantom zamordowanym przez UPA w dniu 1 kwietnia 1947 roku”. Do tej pory, pomimo licznych interwencji, nie mamy odpowiedzi
– wskazuje Jerzy Habowski.
Mimo trwającego zastoju formalnego samorząd zapewnia, że po odebraniu decyzji z Warszawy prace ruszą natychmiast, a otoczenie miejsca pamięci zostanie odnowione przed kolejnymi oficjalnymi obchodami.
Przetarg na ten remont jest przygotowany. Na przyszłorocznych uroczystościach pod pomnikiem schody i otoczenie pomnika będą już poprawione
– podsumował sekretarz gminy Baligród.
Komentarze (0)