XVII-wieczna synagoga w Lesku dawniej i dziś
Leska synagoga jest przykładem architektury łączącej cechy renesansu i manieryzmu. Choć pierwsza wzmianka o budynku pochodzi z 1746 roku, wskazuje się, że została wzniesiona w połowie XVII wieku.
Obiekt został wymurowany z kamienia rzecznego i łupanego z niewielkim dodatkiem cegły, z której wyprofilowano wnęki okienne. Co ciekawe, budowla pełniła początkowo charakter obronny i posiadała rzadko spotykane elementy świadczące o tym: przylegała do wału miejskiego i była zintegrowana z systemem fortyfikacji Leska. O jej dawnej funkcji świadczy również masywna bryła wzmocnioną szkarpami oraz charakterystyczna, smukła, cylindryczna wieża z dachem stożkowym.
Na dawnnych rycinach i zdjeciach widać jak wyglądała kiedyś synagoga (nazywana też bożnicą).
Losy żydowskiej społeczności i wojenne zniszczenia
Przez stulecia synagoga stanowiła centrum życia duchowego leskich Żydów. Kres jej świetności przyniosła II wojna światowa. W 1942 roku Niemcy urządzili w jej wnętrzu magazyn, co doprowadziło do dewastacji obiektu. Zniszczono wówczas bezcenne wyposażenie, w tym rokokowe żyrandole, zabytkową bimę oraz kute kraty.
Po wojnie świątynia popadła w ruinę: dach zawalił się, a wiązania dachowe przegniły. Uratowano ten zabytek w 1957 roku, kiedy rozpoczęto systematyczne prace remontowe trwające z przerwami do lat 90. XX wieku. Dzięki tym działaniom przywrócono m.in. faliste, oprofilowane szczyty i podwyższono wieżyczkę.
Architektoniczne detale i ciekawostki
Wśród uratowanych przed degradację detali znalazły się charakterystyczne elementy elewacji frontowej, w tym kamienny relief przedstawiający Dekalog Mojżesza. Towarzyszy mu inskrypcja w języku hebrajskim, która w tłumaczeniu na język polski, głosi:
„O, jakimże lękiem napawa to miejsce! Nic tu innego, tylko dom Boży”
Innym ciekawym detalem są kamienne wazony i gzymsy wieńczące ściany budynku, które podlegają stałej konserwacji w ramach obecnych prac.
Świadectwem żydowskiego dziedzictwa w bezpośrednim sąsiedztwie synagogi są również alejki na zabytkowym cmentarzu żydowskim.
Wnętrze i obecna galerii sztuki
Obecnie wnętrze leskiej synagogi tętni życiem jako Bieszczadzka Galeria Sztuki, prezentująca dorobek lokalnych twórców. Choć II wojna światowa przyniosła niemal całkowite zniszczenie jej wyposażenia, budowla zachowała swój unikatowy, jednoprzestrzenny układ.
W środku znajduje się monumentana sala wystawowa, która w 2022 roku przeszła odświeżenie tynków, oraz pomieszczenia biurowe. Istotnym elementem struktury jest dwukondygnacyjna przybudówka, w której historycznie na piętrze mieścił się babiniec, czyli sala modlitewna dla kobiet. Władze Leska planują tam montaż nowoczesnego systemu wystawienniczego, który podniesie standard prezentacji dzieł sztuki.
Stan obecny i gruntowna renowacja
Dziś synagoga pełni funkcję galerii sztuki, prezentującej dorobek twórców bieszczadzkich. Od 2022 roku władze Leska realizują strategię systematycznej odnowy zabytku:
- W 2022 roku wykonano prace odwadniające fundamentów i odnowiono wnętrza, kładąc nowe tynki renowacyjne.
- W 2023 roku zrewitalizowano wieżyczkę-basztę, której dach pokryto nową blachą miedzianą.
- W 2024 roku przeprowadzono renowację elewacji frontowej, w tym wspomnianego reliefu z Dekalogiem oraz stolarki okiennej.
- W marcu 2026 roku ogłoszono pozyskanie kolejnych funduszy z Ministerstwa Kultury na remont elewacji północno-wschodniej i północno-zachodniej.
Łączna wartość dotychczasowych prac przekroczyła 870 000 złotych.
W przyszłości planowany jest pełny remont wnętrza synagogi oraz montaż nowoczesnego systemu wystawienniczego, co ma uczynić z obiektu jeszcze atrakcyjniejszy punkt na turystycznej mapie Bieszczadów.
Leska synagoga to miejsce pełne historii, które dzięki wieloletniej i systematycznej strategii Gminy Lesko odzyskuje swoją dawną świetność. Łączna wartość zrealizowanych i zakontraktowanych dotąd prac konserwatorskich, finansowanych skutecznie ze środków zewnętrznych, przekroczyła już kwotę 870 000 złotych. Dzięki tym działaniom ta XVII-wieczna perła architektury zostanie ocalona przed niszczącym wpływem czasu, stanowiac unikatową wizytówkę turystyczną Leska i Bieszczadów.
Źrodła:
- Barbara Potera, Synagoga, Narodowy Instytut Dziedzictwa, Rzeszów 2015.
- Adam Snarski, Mamy środki na kolejny remont Synagogi, adamsnarski.pl, Lesko 2026.
- Urząd Miasta i Gminy Lesko, Blisko 310 000 złotych dofinansowania dla Gminy Lesko na renowację elewacji zewnętrznej zabytkowej synagogi, Lesko 2024.
- Urząd Miasta i Gminy Lesko, Renowacja Leskiej Synagogi trwa - lada dzień ruszają kolejne prace, Lesko 2025.
- Burmistrz Miasta i Gminy Lesko, Sprawozdanie z wykonania budżetu Gminy Lesko za 2023 r., Dziennik Urzędowy Województwa Podkarpackiego, Lesko 2024.
Komentarze (0)