W 2013 roku na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO wpisano cerkwie w Smolniku nad Sanem oraz w Turzańsku. To prestiżowe wyróżnienie potwierdziło ich unikatową wartość jako świadectw dawnej kultury Bojków i Łemków.

Cerkiew w Smolniku

Dawna cerkiew pw. św. Michała Archanioła w Smolniku, wzniesiona w 1791 roku, jest obiektem wyjątkowym w skali kraju. Jest to bowiem jedyna w Polsce cerkiew w stylu bojkowskim, która zachowała się do dziś w miejscu, gdzie pierwotnie żyli Bojkowie.

Cerkiew św. Michała Archanioła w Smolniku wpisana na listę UNESCO, zdj. Marek Jurek

Budowla reprezentuje tzw. prosty typ stylu bojkowskiego, nawiązujący formą do najstarszych cerkwi ruskich z XV i XVI wieku. Świątynia w Smolniku charakteryzuje się konstrukcją zrębową i wyraźnym trójpodziałem na babiniec, nawę oraz prezbiterium. Każdą z tych części wieńczy oddzielny, czterospadowy dach namiotowy, co nadaje jej niezwykle harmonijną i archaiczną sylwetkę.

Choć po II wojnie światowej większość wyposażenia uległa rozproszeniu, we wnętrzu przetrwała polichromia z końca XVIII wieku, w tym malowane zwieńczenie ikonostasu z przedstawieniami proroków. Obecnie obiekt służy jako kościół rzymskokatolicki pw. Wniebowzięcia NMP.

Cerkiew w Smolniku reprezentuje tzw. typ prosty, nawiązujący do dawnych cerkwi ruskich, zdj. Marek Jurek

Cerkiew w Turzańsku

Drugą bieszczadzką perłą na liście UNESCO jest cerkiew pw. św. Michała Archanioła w Turzańsku, zbudowana w latach 1801-1803. Reprezentuje ona styl wschodniołemkowski, który różni się od surowej formy smolnickiej cerkwi bogatszą strukturą i licznymi wieżyczkami sygnaturkowymi na dachach.

UNESCO wskazało na tę cerkiew jako reprezentatywny przykład stylu wschodniołemkowskiego, zdj. Aleksandra Szeligowska

Wnętrze cerkwi w Turzańsku to prawdziwa galeria sztuki sakralnej. Zachował się tam ikonostas z 1895 roku oraz unikatowa, figuralno-ornamentalna polichromia autorstwa Josifa Bukowczyka, wykonana pod koniec XIX wieku. Malowidła te pokrywają ściany i kopuły, nadając wnętrzu niepowtarzalny, mistyczny klimat. Co istotne, świątynia w Turzańsku pozostaje żywym ośrodkiem wiary, ponieważ jest cerkwią prawosławną, w której do dziś sprawowana jest liturgia w obrządku wschodnim.

Cerkiew w Turzańsku została doceniona za bogactwo detali i walory artystyczne wnętrza, zdj. Aleksandra Szeligowska

To zdecydowały o wpisaniu cerkwi w Smolniku i Turzańsku na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO

Wpisanie cerkwi na listę UNESCO odbyło się w ramach seryjnej nominacji „Drewniane cerkwie w regionie Karpat w Polsce i na Ukrainie”.

W przypadku Turzańska oficjalne kryteria wyboru odnosiły się do światyni, które stanowią wyjątkowe świadectwo tradycji kulturowej, która w dużej mierze zanikła lub została przerwana w wyniku powojennych przemieszczeń ludności. Kolejne kryteria odwoływało się do wybitnych przykładów budowli ilustrujących istotny etap w historii ludzkości - w tym przypadku rozwój architektury drewnianej wznoszonej w konstrukcji zrębowej, charakterystycznej dla wschodniego chrześcijaństwa w regionie Karpat.

Istotne znaczenie miało również bogactwo detali i walory artystyczne wnętrza, w tym ikonostas z 1895 roku oraz unikatowa polichromia Josifa Bukowczyka z przełomu XIX i XX wieku, która pokrywa niemal całą strukturę świątyni.

Z kolei cerkiew w Smolniku została doceniona ze względu na swoją archaiczną formę. Jest to jedyna w Polsce świątynia w stylu bojkowskim, która zachowała się w miejscu pierwotnego zamieszkiwania tej grupy etnicznej. UNESCO doceniło fakt, że cerkiew w Smolniku reprezentuje tzw. typ prosty, który formą nawiązuje bezpośrednio do najstarszych znanych cerkwi ruskich z XV i XVI wieku.

Warto dodać, że proces nominacji do UNESCO wymagał udokumentowania stanu zachowania i planów ochrony. I tak, w Smolniku kluczowe były prace remontowe z lat 2002-2005, które uratowały budowlę, m.in. poprzez wzmocnienie podmurówki i wymianę podwalin. W Turzańsku, z kolei uwaga została skierowana na koniecznośc ochrony cennych złoceń i srebrzeń, które w przeszłości ulegały degradacji.

Architektura ocalała z pożogi historii

Wpisanie obu cerkwi na listę UNESCO w 2013 roku było ukoronowaniem wieloletnich starań o zachowanie bieszczadzkiego dziedzictwa. To tym istotniejsze, że na terenie samego Bieszczadzkiego Parku Narodowego z 52 świątyń istniejących przed 1939 rokiem do dziś przetrwało jedynie sześć.

Smolnik i Turzańsk stały się kluczowymi punktami na Szlaku Architektury Drewnianej, który w województwie podkarpackim obejmuje aż 130 obiektów. Przetrwały one powojenne wysiedlenia ludności oraz okresy zaniedbania, stając się „centrami świata”, wokół których skupia się pamięć o dawnych mieszkańcach tych gór.

Smolnik i Turzańsk to nie tylko zabytki klasy światowej, ale przede wszystkim miejsca kontemplacji i ciszy. UNESCO doceniło ich autentyczność i kunszt dawnych cieśli, którzy budowali te świątynie z drewna jodłowego, łącząc belki bez użycia gwoździ. Jest to jednak nie tylko prestiżowe wyróżnienie, ale też wyzwanie i konieczność zapewnienia zabytkom najwyższych standardów opieki konserwatorskiej. Tak by chronić je przed destrukcyjnym działaniem czasu i czynników zewnętrznych. I zachować dla kolejnych pokoleń.

Źródła:

Bieszczadzki Park Narodowy, Stan zachowania i ochrona zabytkowych obiektów i miejsc sakralnych oraz uwagi do kształtowania współczesnego krajobrazu sakralnego, (w:) Monografie Bieszczadzkie”, t. 15, 2014.
Kasperkowicz K., Program prac konserwatorskich - ikonostas w cerkwi pw. św. Michała Archanioła w Turzańsku, Kraków 2022.
Riggio Mariapaola i in., Assessment of heritage timber structures: Review of standards, guidelines and procedures, „Re.Public@polimi”, 2017
Staszczuk J., Cerkiew bojkowska w Smolniku nad Sanem, (w:) „Siwerniak. Biuletyn informacyjny SKPB Lublin”, nr 2(40), grudzień 2009.
.

Łemkowie (2)

Bieszczady. Te dwie świątynie doceniło UNESCO

Ratujmy zbiory kultury łemkowskiej