Choć fizycznie cerkiew przestała istnieć ponad 70 lat temu, jej wygląd nie został całkowicie zapomniany. Do naszych czasów przetrwała cenna fotografia, przedstawiająca elewację północną świątyni. Dzięki tym kilku zachowanym ujęciom legenda o „najładniejszej bieszczadzkiej cerkwi” wciąż znajduje potwierdzenie w oczach współczesnych badaczy i miłośników historii.
Cerkiew św. Dymitra w Caryńskiem - historia i tragiczny los
W sercu Bieszczadów, u podnóża Połoniny Caryńskiej, rozciąga się jedna z najbardziej malowniczych i melancholijnych dolin regionu. To tutaj niegdyś tętniła życiem wieś Caryńskie, której nazwa wywodzi się z języka rumuńskiego od słowa carina, oznaczającego pole lub łąkę.
Choć pierwsze wzmianki o miejscowości pochodzą z 1620 roku, prawdopodobnie została ona założona przez Bojków już w XVI wieku. Dziś jedynym świadectwem dawnej świetności tego miejsca jest cerkwisko oraz opuszczony cmentarz, skrywający fundamenty świątyni uznawanej przez wielu za najpiękniejszą cerkiew w całych Bieszczadach.
Architektura w stylu bojkowskim
Centralnym punktem wsi była drewniana cerkiew greckokatolicka pw. św. Wielkiego Męczennika Dymitra, wzniesiona w latach 70. XVIII wieku (źródła wskazują różne daty: 1775 rok, 1777 rok lub 1778 rok). Fundatorami budowli byli ówcześni właściciele wsi oraz jej mieszkańcy.
Świątynia stanowiła klasyczny przykład architektury bojkowskiej: była to budowla trójdzielna o konstrukcji zrębowej, w której sanktuarium, nawę i babiniec wieńczyły charakterystyczne, dwukrotnie łamane dachy namiotowe (brogowe). Całość okalał daszek okapowy, zwany sobotami, wsparty na wystających belkach zrębu. Obok cerkwi stała drewniana dzwonnica o konstrukcji zrębowo-szkieletowej, nakryta dachem brogowym. Świątynia była poddawana renowacjom, m.in. w 1894 i 1897 roku, kiedy to została powtórnie poświęcona.
Duchowe centrum i kaplica odpustowa
Caryńskie cieszyło się szczególnym statusem religijnym. Na prośbę właścicieli majątku, papież Leon XIII nadał parafii przywilej udzielania pełnych odpustów w święto św. Jana Chrzciciela. Dzięki temu dolina stała się ważnym ośrodkiem pielgrzymkowym, do którego w dni odpustowe przybywały tysiące wiernych z okolicznych wsi.
Na terenie 54-arowego cmentarza przycerkiewnego znajdowała się również kaplica odpustowa. Pierwotnie drewniana, na przełomie XIX i XX wieku (niektóre źródła wskazują rok 1929) została zastąpiona budowlą murowaną. Pod kaplicą znajdowała się krypta, w której w latach 90. XX wieku odkryto szczątki kilku osób, prawdopodobnie członków rodzin dawnych właścicieli wsi, takich jak Pogłodowscy czy Serwatowscy.
Wieś właścicieli i emigrantów
Historia Caryńskiego to także dzieje jego mieszkańców i kolejnych właścicieli, wśród których wymienić można Helenę Kiszkową, rody Stadnickich, Ossolińskich, Mniszchów, a w XIX i XX wieku m.in. Krystynę Niemczewską oraz hrabinę Felicję Dzieduszycką ze Lwowa. Przed wojną wieś dynamicznie się rozwijała: w 1921 roku liczyła 63 domy i 402 mieszkańców (w tym 20 Żydów), a w 1938 roku liczba ludności wzrosła do 503 osób.
Z powodu kryzysu gospodarczego pod koniec XIX wieku, wieś dotknęła silna fala emigracji zarobkowej do USA i Kanady. Skala wyjazdów była tak duża, że w 1926 roku za oceanem przebywała niemal połowa dorosłych mieszkańców Caryńskiego. Wielu z nich po latach wracało, by za zarobione pieniądze kupować gospodarstwa w rodzinnej dolinie.
Tragiczny finał w 1946 roku
Kres istnienia wsi przyniósł okres po II wojnie światowej. Od 1944 roku teren ten pozostawał pod silną kontrolą oddziałów UPA. Już na początku 1946 roku wojsko podjęło próbę wysiedlenia wsi, jednak operacja nie powiodła się z powodu oporu sotni „Burłaka”. Ostatecznie wysiedlenia miały miejsce w maju lub latem 1946 roku.
Wszystkich mieszkańców przymusowo wysiedlono na sowiecką stronę Sanu (do ZSRR), a zabudowania wsi, liczące wówczas ponad 60 domostw, zostały spalone. Wraz z nimi w płomieniach stanęła najpiękniejsza bieszczadzka cerkiew i dzwonnica.
Co można zobaczyć dzisiaj?
Obecnie teren dawnej wsi znajduje się w granicach Bieszczadzkiego Parku Narodowego. Odwiedzający to miejsce mogą odnaleźć zarysy fundamentów spalonej cerkwi św. Dymitra, ruiny murowanej kaplicy św. Jana Chrzciciela z zachowanymi stopniami wejściowymi oraz cmentarz, odnowiony w 1991 roku, na którym zachowało się kilka piaskowcowych nagrobków.
Na terenie dawnej wsi znajduje się również kamienny krzyż przydrożny z 1911 roku, ufundowany przez Petra Minko. Jest on jednym z niewielu ocalałych świadków przeszłości doliny, przypominającym o dawnych mieszkańcach, którzy przed ponad wiekiem pielgrzymowali tą samą drogą do cerkwi w Caryńskiem.
Dzięki fotografii możemy dziś zobaczyć jak wyglądała cerkiew św. Dymitra w Caryńskiem, uznawana za najpiękniejszą w Bieszczadach. Ten unikatowy kadr, uwieczniający kunszt architektury bojkowskiej, jest wizualnym łącznikiem z pięknem świątyni, która bezpowrotnie zniknęła w płomieniach w 1946 roku.
Źródła:
- Kresowa Księga Sprawiedliwych 1939-1945, oprac. Romuald Niedzielko, Instytut Pamięci Narodowej, Warszawa 2007.
- Leksykon drewnianej architektury sakralnej województwa podkarpackiego, Krzysztof Zieliński, PRO CARPATHIA, Rzeszów 2015.
- Skarby Podkarpackie nr 4 (17) 2009, Stowarzyszenie „Pro Carpathia”.
- Церква св. Димитрія (1787 р.) у селі Царинське.jpg, Wikimedia Commons.
Komentarze (0)