Bieszczady. Dlaczego z pomnika w Ustrzykach Dolnych zniknął napis o żołnierzach poległych w walce z „bandami UPA”?

Kim byli żołnierze z ustrzyckiego obelisku i w jakich okolicznościach zginęli?

Upamiętnieni na pomniku w Ustrzykach Dolnych polegli to 14 żołnierzy z Jednostki Wojskowej nr 2292 (związanej z formacjami Wojsk Ochrony Pogranicza), którzy w powojennych latach pełnili służbę na terenie Bieszczadów. Na pamiątkowej tablicy wymieniono ich imiennie z podaniem stopni wojskowych (od podporucznika, przez starszych sierżantów, plutonowych i kaprali, po szeregowców).

Żołnierze ci zginęli w latach 1945-1947 podczas walk i starć z podziemiem ukraińskim oraz oddziałami Ukraińskiej Powstańczej Armii. W tym trudnym historycznie i krwawym okresie stabilizowania się granic państwowych po II wojnie światowej, pododdziały wojskowe brały udział w działaniach mających na celu ochronę terenu oraz zapewnienie bezpieczeństwa mieszkańcom regionu.

Dyplomatyczne łagodzenie słów? Przypadek Ustrzyk Dolnych

Pierwotny napis umieszczony na tablicy jednoznacznie głosił, że żołnierze zginęli w walce z „bandami UPA”. Jednak wraz z upływem lat kontekst geopolityczny i gospodarczy regionu zaczął się zmieniać.

Po otwarciu przejścia granicznego między Polską a Ukrainą w Krościenku w Bieszczady zaczął napływać ruch turystyczny zza wschodniej granicy. W obliczu obaw, że dawne sformułowanie może powodować napięcia u części odwiedzających, podjęto decyzję o zmianie treści inskrypcji. Słowo „bandy” zostało usunięte i zastąpione określeniem „nacjonaliści UPA”. Obecnie widoczna na obelisku tablica głosi: „Tablica pamiątkowa poległych żołnierzy J.W. 2292 w walce z nacjonalistami-UPA 1945-1947 r.”

Tablica pamiątkowa poległych żołnierzy J.W. 2292 w Ustrzykach Dolnych, zdj. Aleksandra Szeligowska

Na tablicy umieszczono nazwiska polskich żołnierzy poległych w walce z UPA w latach 1945-1947, zdj. Aleksandra Szeligowska

Spór o prawdę historyczną i granice kompromisu?

Ta zmiana pojęciowa może być oceniania jako przykład tzw. dyplomacji językowej w przestrzeni publicznej. Z jednej strony intencją inicjatorów zmiany było unikanie zaogniania konfliktów i budowanie poprawnych relacji przygranicznych. Z drugiej strony zabieg ten do dziś wpływa na emocje i rodzi pytania o granice ustępstw w polityce historycznej oraz o ochronę pamięci narodowej.

Osoby, które spotkałam w Ustrzykach i pytałam o ocenę modyfikacji inskrypcji, miały różne opinie. Znacza część z nich podkreślała, że dyplomatyczne wygładzanie pojęć nie powinno prowadzić do relatywizowania wydarzeń historycznych ani zacierania realiów walk, w których zginęli polscy żołnierze. Pojawiły się nawet pytania, o to, czy w imię dobra sąsiedzkich relacji powinno się zmieniać historyczny język upamiętnień?

Losy pomnika w Ustrzykach Dolnych pokazują, że miejsca pamięci bywają przestrzenią, w której ścierają się polityka, dyplomacja i lokalna tożsamość. Niezależnie jednak od zmian wprowadzonych w treści tablicy, wykaz czternastu nazwisk poległych żołnierzy pozostaje trwałym świadectwem dramatu powojennych Bieszczadów. A pamięć o tych, którzy oddali życie, chroniąc lokalną społeczność w okresie dziejowych przełomów, zasługuje na szacunek. Dlatego też, odwiedzając Ustrzyki Dolne, warto poświęcić chwilę refleksji i pochylić się nad wyrytymi w kamieniu nazwiskami...

Źródła:

1. Pomnik Wojsk Ochrony Pogranicza w Ustrzykach Dolnych, odtur.pl.
2. Remont pomnika Żołnierzy Polskich wraz z jego otoczeniem w Ustrzykach Dolnych, Ustrzyki Dolne. Portal Gminny.