Losy rodziny Stankiewiczów. Brat, który wrócił zza grobu
Ważną postacią tamtych wydarzeń był młody milicjant - Antoni Stankiewicz. Jego historia, udokumentowana przez córkę Annę na blogu „W poszukiwaniu korzeni”, rzuca światło na tragiczne losy bieszczadzkich rodzin.
Antoni wrócił do rodzinnej gajówki w Żubraczem w sierpniu 1945 roku, po czterech latach przymusowej pracy w III Rzeszy. Na miejscu nie zastał jednak wytęsknionego spokoju, lecz dom pełen cierpienia i biedy.
Jak wynika ze wspomnień Antoniego, utrwalonych przez jego córkę, jego dwaj bracia padli ofiarą przesuwającego się frontu. 16-letni Franek został ciężko ranny w wybuchu pocisku, który wpadł w grupę żołnierzy i dzieci pod gajówką; kikut jego nogi wisiał jedynie na strzępie skóry, a konieczną amputację przeprowadzono w szpitalu w Sanoku. Jeszcze mroczniejszy był los drugiego brata - Władka, który po zranieniu trafił do szpitali wojskowych w ZSRR. Skrajnie wycieńczony, został uznany za zmarłego i przeniesiony do kostnicy, gdzie leżał przez trzy dni. Życie uratowała mu czujna sanitariuszka, która zauważyła, że chłopak wciąż oddycha, i oddała mu własną krew.
Ostatecznie w 1947 roku cała rodzina wyjechała do Nysy - poza Antonim, który zdecydował się zostać w Bieszczadach by bronić znanych mu od dziecka stron.
Współtowarzysz broni - ranny wilczur na linii ognia
W relacjach Antoniego Stankiewicza, które z pietyzmem pielęgnuje jego córka, pojawia się postać niezwykłego obrońcy - psa wilczura. Czworonóg był traktowany przez załogę Betlejemki jak pełnoprawny członek oddziału; pełnił służbę z każdym wartownikiem i niejednokrotnie ratował milicjantom życie, budząc ich.
Podczas decydującej, 10-godzinnej bitwy 11 stycznia 1946 roku, Antoni Stankiewicz dokonywał wyjątkowych czynów, dostarczając na stanowiska pod gradem kul 6000 sztuk amunicji. To właśnie podczas jednego z biegów między bunkrem a składem natknął się na wiernego psa w jednym z pomieszczeń posterunku. Wilczur leżał ciężko ranny. Niestety, nawałnica ognia i krytyczny brak amunicji na linii obrony uniemożliwiły wówczas ratunek zwierzęcia. Choć los psa po bitwie pozostał nieznany, Antoni, jak podkreśla na blogu jego cóka, do końca życia wspominał go z najwyższym szacunkiem jako bohatera, który do końca trwał na posterunku.
Bitwa o przetrwanie i obrońcy Betlejemki
Atak na Cisnę rozpoczął się o 21:45 i był prowadzony przez połączone sotnie „Bira” i „Chrynia”. Gdy wieś płonęła, a upowcy mordowali cywilów (zginęło 16 osób), na wzgórzu trwała wymiana ognia. Komendant Edward Mortygier zaalarmował załogę czerwoną rakietą.
W walkach odznaczyli się także inni towarzysze Antoniego (łącznie była to grupa 24 osób, w skład której wchodziło 9 milicjantów oraz 15 członków straży wiejskiej).
Według wspomnień Antoniego Stankiewicza, przytaczanych na blogu jego córki, większość z nich stanowili koledzy z ławy szkolnej lub znajomi sprzed 1939 roku, którzy dobrze znali teren, na którym przyszło im walczyć.
Źródła wymieniają z nazwiska kilku kluczowych uczestników obrony z stycznia 1946 roku:
- Edward Mortygier - komendant posterunku w Cisnej
To on podczas pierwszego ataku (w grudniu 1945 r.) zauważył zagrożenie i użył czerwonej rakiety, by postawić załogę w stan bojowy. Dowodził również w trakcie decydującej, 10-godzinnej bitwy w styczniu 1946 roku.
- Gustek Marszałek
Wykazał się szczególnym opanowaniem i celnością podczas walki: dostrzegł dwóch napastników próbujących podejść pod bunkier w białych prześcieradłach i rzucił granatem.
- K. Duciak
Pełnił służbę wraz z Gustkiem Marszałkiem i wspólnie z nim dostrzegł zamaskowanych napastników na tle ciemnego wozu.
- Józef Wierzbicki
Funkcjonariusz, który w trakcie bitwy zajmował się ładowaniem dysków do karabinów maszynowych „diktierow” oraz taśm do karabinów typu Mauser.
- Bolesław Faliszewski
Zastępca komendanta posterunku. 12 stycznia 1946 roku, po zakończeniu bitwy, podjął decyzję o wycofaniu załogi furmankami do Baligrodu ze względu na brak amunicji
Warto dodać, że we wcześniejszych walkach o Cisnę (24 lipca 1945 r.) brali udział milicjanci, którzy spoczywają dziś w zbiorowej mogile na miejscowym cmentarzu: Józef Pastuszak, Władysław Błachut, Mieczysław Halik, Stanisław Mainardi oraz Edward Wiśniewski. W grudniu 1945 roku zginął tam również funkcjonariusz Michał Iwanicki, który nie zdążył dotrzeć na posterunek po ogłoszeniu alarmu przez komendanta Mortygiera.
Batalia o prawdę i korygowanie historii
Przez dziesięciolecia oficjalny obraz walk w Cisnej był kształtowany przez ówczesne władze komunistyczne w sposób, który miał służyć ówczesnej ideologii i narracji historycznej. Antoni Stankiewicz w swoich relacjach wskazywał, że literatura z okresu PRL, w tym popularna książka Stanisława Myślińskiego „Strzały pod Cisną”, zawierała nieścisłości, które z czasem zaczęły funkcjonować jako fakty.
Stankiewicz odniósł się do opisu, według którego polska kolumna wycofująca się do Baligrodu w styczniu 1946 roku została ostrzelana przez sotnię „Stacha”. Podkreślił, że w rzeczywistości przejazd odbył się bez żadnych przeszkód, a opisana walka nie miała miejsca. Zaprzeczył również sugestiom, jakoby obrońcy opuścili wzgórze w trakcie trwania bitwy. Wyjaśnił, że załoga trwała na pozycjach do godziny 6:00 rano, a dopiero następnego dnia załadowano mienie na podwody i przygotowano się do wymarszu.
Antoni Stankiewicz ponadto stanowczo sprzeciwiał się narzuconej przez system komunistyczny tezie, że walki toczyły się o „utrwalanie władzy ludowej”. W zapiskach na blogu jego córki - Anny czytamy, że dla niego i jego towarzyszy, którzy często byli kolegami z ławy szkolnej, celem była obrona ludności polskiej przed UPA.
Największym zwycięstwem prawdy historycznej była jednak zmiana napisu na pomniku na Betlejemce. Napis o „utrwalaniu władzy ludowej” zastąpiono w 2017 roku dedykacją: „Obrońcom Cisnej i okolic przed Ukraińską Powstańczą Armią 1944-1947”. Sam Antoni Stankiewicz dopiero w 2003 roku, po batalii przed Naczelnym Sądem Administracyjnym, odzyskał uprawnienia kombatanckie z tytułem: za walki z UPA.
Źródła:
- Bieszczady. Słownik historyczno-krajoznawczy. Część 2. Gmina Cisna, Praca zbiorowa (materiały zebrali: Marcin Gruszczyński, Wojciech Krukar, Stanisław Kryciński), opr. Stanisław Kryciński, Wydawnictwo Stanisław Kryciński, Warszawa 1996, s. 113-118.
- Stanisław Myśliński, Strzały pod Cisną, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1978, s. 122-132.
- Anna D. Ordyczynska, Antoni Stankiewicz. Cisna - w obronie Betlejemki, W poszukiwaniu korzeni (blog), blogspot.com.
- Szczepan S. Siekierka, Henryk Komański, Krzysztof Bulzacki, Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lwowskim 1939-1947, Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów, Wrocław 2006, s. 380.
Komentarze (0)