Świadek wielkiej historii i granica dwóch światów
Obecny, stalowy most kratownicowy nie jest jedynie obiektem inżynieryjnym - to niemy świadek najbardziej dramatycznych wydarzeń XX wieku. We wrześniu 1939 roku, po podziale Polski między III Rzeszę a ZSRR, rzeka San w tym miejscu stała się granicą okupacyjną. To tu spotykały się dwa totalitaryzmy, a most w Huzelach zyskał znaczenie strategiczne.
O jego roli militarnej przypominają rozsiane w okolicy bunkry Linii Mołotowa. Najbliższy z nich, choć mocno zniszczony, znajduje się tuż obok, przy rondzie łączącym drogi 84 i 893. Te żelbetowe schrony Punktu Oporu „Lesko” miały za zadanie chronić kluczowe przeprawy i drogi prowadzące na wschód.
Tragizm tamtych lat dopełnia historia z 1940 roku, kiedy to na pobliskiej górze Gruszka hitlerowcy zamordowali 115 Polaków przywiezionych z sanockiego więzienia
Huzele - wieś starsza niż jej nazwa
Miejscowość została po raz pierwszy wymieniona w aktach w 1436 roku pod nazwą „Wrzele”. W tym czasie była przedmiotem gwałtownego sporu majątkowego. Jan Goligyan, występujący w imieniu swojej żony Małgorzaty, pozwał kasztelana przemyskiego Mikołaja Kmitę o bezprawne zajęcie dóbr ojczystych Małgorzaty (zamku Sobień wraz z przyległymi wsiami, w tym Wrzelami i Leskiem), które przypadały jej po śmierci brata i jego dzieci.
Ostatecznie w 1441 roku doszło do porozumienia - Małgorzata odstąpiła zamek Sobień wraz z okolicznymi wsiami (w tym Huzele, Myczkowce i Uherce) swojemu stryjowi Mikołajowi Kmicie i jego synom. Od tego momentu wieś stała się częścią rozległych dóbr rodu Kmitów, ściśle powiązanych z zamkiem Sobień, a później z miastem Lesko.
Wieś jako przedmiot transakcji finansowych i ośrodek przemysłu
W drugiej połowie XV wieku Huzele często służyły jako zabezpieczenie pożyczek i zastawów między lokalną szlachtą. W 1460 roku Jan Kmicic z Wiśnicza zastawił Huzele i Postołów Jerzemu Czeszykowiczowi za 200 grzywien, a w 1473 roku Jan Kmita zastawił całą wieś Dziersławowi z Bukowa za 150 grzywien, wyznaczając granice aż po brzegi rzeki San.
Z kolei w 1513 roku, po śmierci wojewody ruskiego Stanisława Kmity, wieś wraz z Leskiem i Weremieniem przypadła w udziale jego starszemu synowi, Piotrowi Kmicie.
Co ciekawe, Huzele zapisały się również w historii przemysłu - były jednym z najstarszych ośrodków górnictwa naftowego na świecie, a kopalnie ropy działały tu już przed 1884 rokiem.
Współczesna historia przyniosła z kolei trudności administracyjne. W 1977 roku, w ramach akcji polonizowania nazw o brzmieniu ukraińskim, Huzele przemianowano na Podzamcze. Zmiana ta wywołała liczne protesty środowisk turystycznych i naukowych, co doprowadziło do przywrócenia historycznej nazwy w 1981 roku.
Miejsce wysiedleń oraz współczesny plan filmowy
Przekraczając most w Huzelach, warto pamiętać o demograficznej pustce, jaka dotknęła ten region po II wojnie światowej. W latach 1944-1947 z okolic Leska przesiedlano ludność ukraińską i rusińską do ZSRR, co ostatecznie zakończyła akcja „Wisła” w 1947 roku. W jej wyniku z powiatu leskiego deportowano ponad 24 tysiące osób, co doprowadziło do znacznego lub całkowitego wyludnienia wielu wsi.
Dziś most w Huzelach przeżywa renesans swojej popularności - tym razem dzięki popkulturze. Stał się bowiem jednym z najbardziej rozpoznawalnych punktów na mapie Bieszczadów dzięki serialowi „Wataha”, gdzie wielokrotnie pojawiał się w kadrach jako miejsce przejścia granicznego lub punkt kontrolny.
Most w Huzelach to miejsce, gdzie splatają się wątki historii średniowiecznej, wojennej tragedii i nowoczesnej turystyki. Choć dla jednych to tylko przejazd nad rzeką, dla innych to symboliczny próg, za którym czas zwalnia, a horyzont zaczynają wypełniać Góry Słonne i bieszczadzkie szczyty.
Bibliografia:
- Bunkry Linii Mołotowa, Urząd Miasta i Gminy Lesko.
- W. Michałowski, J. Rygielski, Spór o Bieszczady, Wyd. Sport i Turystyka, Warszawa 1986.
- Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu. Sanok Część I, red. ogólna T. Jurek, opr. informatyczne S. Prinke, Instytut Historii Polskiej. Akademii Nauk.
Komentarze (0)