Dolina Osławy to jednak znacznie więcej niż granica geograficzna. To kraina, w której przez stulecia przenikały się kultury polska, rusińska, łemkowska i bojkowska. Zachowały się tu cenne cerkwie, zabytkowe kościoły, ruiny klasztoru, dawne cmentarze oraz ślady nieistniejących już wsi. To jedno z ciekawszych miejsc w polskich Karpatach.
Komańcza - duchowe serce doliny
Jednym z wartych odwiedzenia miejsc nad Osławą jest Komańcza. Wieś od wieków była ważnym ośrodkiem kultury łemkowskiej, a dziś przyciąga zarówno pielgrzymów, jak i miłośników historii.
Najbardziej znanym zabytkiem jest Klasztor Sióstr Nazaretanek w Komańczy, wybudowany w latach 1928-1931. To właśnie tutaj od września 1955 do października 1956 roku internowany był prymas Stefan Wyszyński, który opracował w tym miejscu tekst Jasnogórskich Ślubów Narodu. Obecnie w klasztorze znajduje się izba pamięci poświęcona kardynałowi.
Na uwagę zasługuje także odbudowana cerkiew prawosławna Opieki Matki Bożej. Oryginalna drewniana świątynia z 1802 roku spłonęła w 2006 roku, jednak dzięki zaangażowaniu mieszkańców została wiernie odbudowana i ponownie poświęcona w 2010 roku.
W Komańczy znajduje się również murowana cerkiew greckokatolicka św. Archanioła Michała, powstała w latach 1985-1988. Jej wyjątkowość polega na tym, że do nowej świątyni przeniesiono drewnianą cerkiew z miejscowości Dudyńce na Słowacji. Uzupełnieniem sakralnego krajobrazu jest drewniany kościół rzymskokatolicki św. Józefa z 1950 roku.
Szlak Ikon - perły drewnianej architektury
Największym skarbem doliny Osławy jest Szlak Ikon, prowadzący przez jedne z najcenniejszych zabytków drewnianej architektury sakralnej w Polsce. Zachowały się tutaj wyjątkowe cerkwie wzniesione w stylu wschodniołemkowskim.
Najcenniejszym obiektem jest cerkiew św. Michała Archanioła w Turzańsku, wpisana w 2013 roku na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Posiada oryginalną bryłą, bogate wyposażenie oraz jedną z najwyższych drewnianych dzwonnic w Polsce.
Na szlaku warto odwiedzić także:
- Rzepedź, gdzie znajduje się cerkiew z 1824 roku, uznawana za jedną z najpiękniejszych w regionie.
- Szczawne i cerkiew z 1888 roku z zachowanym ikonostasem, polichromią i drewnianą dzwonnicą.
- Morochów - tu znajduje się cerkiew pw. Spotkania Pańskiego z 1837 roku, malowniczo położona na wzgórzu.
- Wisłok Wielki i drewnianą cerkiew z połowy XIX wieku, obecnie pełniącą funkcję kościoła.
- Radoszyce - tu można podziwiać cerkiew z 1868 roku oraz słynne źródełko, z którym wiążą się lokalne legendy.
- Smolnik nad Osławą, gdzie znajduje się cerkiew z 1806 roku z cennym ikonostasem oraz zachowaną dawną zabudową.
- Wysoczany i niewielką cerkiew wzniesioną na historycznym cmentarzu.
- Mokre - miejscowość znaną z działalności zespołu „Osławiany” i pielęgnowania tradycji łemkowskich.
- Zagórz i klasztor nad doliną.
Tam, gdzie Osława wpada do Sanu, znajduje się Zagórz - miejscowość z jednym z najcenniejszych zabytków regionu.
Nad doliną górują monumentalne ruiny klasztoru Karmelitów Bosych z początku XVIII wieku. Z dawnej twierdzy klasztornej zachowała się m.in. 22-metrowa wieża widokowa, z której rozciąga się panorama doliny Osławy i Sanu. Do ruin prowadzi droga o naziwe Via Dolorosa, czyli droga krzyżowa, której poszczególne stacje wykonali bieszczadzcy artyści.
W samym Zagórzu warto zobaczyć także kościół parafialny z końca XVIII wieku z cenną ikoną Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny z XVI stulecia.
Inne ciekawe miejscowości
Szlak Ikon rozpoczyna się w Sanoku, a następnie prowadzi przez liczne wsie i miasteczka związane z historią doliny Osławy.
Na trasie znajdują się między innymi:
- Poraż - z zabytkowym dworem Gubrynowiczów, XVIII-wiecznym kościołem i dawną karczmą.
- Wola Michowa - z jednym z najstarszych kirkutów w regionie, gdzie najstarsze macewy pochodzą z XVIII wieku.
- Balnica, czyli dawna wieś, po której pozostała kapliczka przy cudownym źródełku oraz stacja Bieszczadzkiej Kolejki Leśnej.
- Mików, Prełuki, Duszatyn, Maniów i Kulaszne - miejscowości przypominające o historii wysiedlonych wsi i dawnych mieszkańców tych terenów.
Przyroda i aktywny wypoczynek
Dolina Osławy zachwyca również przyrodą. Jednym z najpiękniejszych miejsc jest Przełom Osławy pod Mokrem, będący ostoją czarnego bociana, czapli siwej oraz wielu innych gatunków ptaków.
Region można poznawać na wiele sposobów. Miłośnicy kolei mogą wybrać przejazd Bieszczadzką Kolejką Leśną, której trasa prowadzi między innymi do Balnicy. Popularnością cieszą się również szlaki rowerowe prowadzące przez Bukowsko, Morochów i Komańczę, pozwalające połączyć zwiedzanie zabytków z podziwianiem górskich krajobrazów.
Na turystów czekają także regionalne smaki: sery z bacówek, miody, nalewki oraz kuchnia inspirowana tradycjami Łemków i Bojków.
Dolina Osławy pozostaje jednym z najbardziej autentycznych zakątków Bieszczadów i Beskidu Niskiego. Mimo dramatycznych wydarzeń XX wieku zachowała wyjątkowy krajobraz kulturowy: drewniane cerkwie, przydrożne kapliczki, stare cmentarze oraz ślady dawnych wsi. To miejsce, gdzie historia, architektura i przyroda tworzą niepowtarzalną całość, a podróż wzdłuż Osławy staje się fascynującą wyprawą przez wielokulturowe dziedzictwo polskich Karpat.
Źródła:
- Fastnacht Adam, Osadnictwo Ziemi Sanockiej, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1946.
- Fastnacht Adam, Słownik historyczno-geograficzny Ziemi Sanockiej w średniowieczu, oprac. A. Fastnacht-Stupnicka i A. Gąsiorowski, Towarzystwo Naukowe „Societas Vistulana”, Kraków 2002.
- Hydronimia słowiańska, Instytut Języka Polskiego PAN, Kraków 1989.
- Pol Wincenty, Rzut oka na północne stoki Karpat, Kraków 1851.
Komentarze (0)