Trasa ma połączyć historię z aktywnym poznawaniem terenu. Przygotowywane są sposoby prezentacji miejsc i materiałów historycznych, a projekt zakłada również opracowanie aplikacji turystycznej. Zanim jednak powstanie praktyczny przewodnik dla odwiedzających, warto poznać znaczenie kryptonimu „Las” oraz ludzi, którzy wędrowali pod nim przez góry.
Od historii granicy do historii konspiracji
Transgraniczny Szlak Dawnych Placówek Straży Granicznej opowiada przede wszystkim o okresie II Rzeczypospolitej i systemie ochrony dawnej granicy polsko-czechosłowackiej. Trasa „Las” prowadzi narrację dalej, do czasu okupacji, gdy te same góry, doliny i leśne przejścia stały się przestrzenią konspiracyjnej łączności.
To naturalna ciągłość, choć oba przedsięwzięcia dotyczą innych okresów i innych struktur. W pierwszej opowieści najważniejsi są funkcjonariusze Straży Granicznej pełniący służbę w placówkach i komisariatach. W drugiej na pierwszy plan wychodzą kurierzy, łącznicy, przewodnicy oraz mieszkańcy udzielający im schronienia i pomocy.
Grafika projektowa: Wiercany Design dla Gminy Lutowiska
„Las” łączył Sanok z Węgrami
Jak wyjaśnia Polskie Radio Rzeszów w rozmowie z Krystyną Chowaniec, trasa o kryptonimie „Las” prowadziła z Sanoka na Węgry. Zgromadzone przez historyczkę relacje, wspomnienia kurierów, wywiady ze świadkami i opracowania pokazują, że nie była to zwykła droga pomiędzy punktami na mapie. Stanowiła element systemu łączności konspiracyjnej.
Kurierzy przenosili dokumenty, meldunki, rozkazy, informacje i środki finansowe. Pomagali także ludziom przedostawać się przez Słowację w kierunku Węgier. Każde przejście wymagało znajomości terenu, zaufanych kontaktów i umiejętności poruszania się tak, aby uniknąć kontroli oraz aresztowania.
Krystyna Chowaniec - audycja „Kiedy nadchodzi jesień”, rozmowa Anna Leśniewska (25:22)
Źródło: Polskie Radio Rzeszów. Otwórz nagranie w nowym oknie.
Wiedza zachowana w relacjach i wspomnieniach
Jednym z najważniejszych źródeł służących popularyzowaniu dziejów trasy jest publikacja „Trasa kurierska ZWZ-AK kryptonim «Las». Wspomnienia, relacje, opracowania”, wydana w 2022 roku pod redakcją Krystyny Chowaniec. Znalazły się w niej materiały dotyczące przebiegu trasy, relacje uczestników wydarzeń, wspomnienia kurierów, wywiady ze świadkami historii oraz artykuły przedstawiające poszczególne postacie.
To właśnie takie materiały mogą stać się podstawą rzetelnej opowieści terenowej. Odbiorca powinien otrzymać nie tylko daty i nazwy, lecz także odpowiedź na pytanie, dlaczego ktoś podejmował ryzyko, komu pomagał i jak konspiracyjna działalność była możliwa w górskim krajobrazie.
Helena Żurowska, historia jednej z organizatorek
Za każdym kryptonimem stali konkretni ludzie. Jedną z osób związanych z organizowaniem tras na Węgry była Helena Żurowska, urodzona w Olszanicy i związana w dzieciństwie z Myczkowcami oraz Bieszczadami.
W audycji „Tu i Teraz” Polskiego Radia Rzeszów z 1 maja 2026 r. Krystyna Chowaniec przypomniała, że od stycznia 1940 roku Żurowska działała w Budapeszcie jako kurierka bazy „Romek”. Współorganizowała trasy kurierskie na Węgry, w tym trasę „Las”, a później była łączniczką Tajnej Organizacji Wojskowej i Kedywu oraz działała podczas Powstania Warszawskiego. Po wojnie została aresztowana przez komunistyczne władze i stracona w 1949 roku.
Audycja „Tu i Teraz”, część 1 - Aleksandra Czarnota, rozmowa Iwona Piętak (3:47)
Źródło: Polskie Radio Rzeszów. Otwórz nagranie w nowym oknie.
Audycja „Tu i Teraz”, część 2 - Aleksandra Czarnota, rozmowa Iwona Piętak (9:46)
Źródło: Polskie Radio Rzeszów. Otwórz nagranie w nowym oknie.
Pierwsza publiczna zapowiedź padła podczas otwarcia szlaku
Historia tras kurierskich pojawiła się w programie wydarzenia inaugurującego Transgraniczny Szlak Dawnych Placówek Straży Granicznej 22 maja 2026 r. O godz. 17.45 w Lutowiskach Krystyna Chowaniec wygłosiła wykład poświęcony historii i znaczeniu tras ZWZ-AK na pograniczu Beskidu Niskiego i Bieszczadów podczas drugiej wojny światowej.
Wcześniej odbyły się wykłady Waldemara Bocheńskiego dotyczące granic oraz działalności Straży Granicznej w latach 1928-1939. Program uzupełniały koncert Orkiestry Reprezentacyjnej Straży Granicznej, występy zespołu 5 Batalionu Strzelców Podhalańskich, pokaz sprzętu i spotkanie mieszkańców.
Trasa i aplikacja nadal powstają
Odtworzenie trasy kurierskiej ZWZ-AK „Las” oraz opracowanie aplikacji turystycznej są jednym z rezultatów projektu „Transgraniczny Szlak Dawnych Placówek Straży Granicznej”. Oficjalna karta projektu Gminy Lutowiska wskazuje okres realizacji od marca do października 2026 roku i status „w trakcie realizacji”.
Na obecnym etapie nie należy więc traktować tej zapowiedzi jako informacji o otwarciu gotowego szlaku. Trwają prace nad przełożeniem historycznych materiałów na formę dostępną dla współczesnego odbiorcy. Gmina Cisna w publikacji „Przez «las» ku wolności” z 29 lipca wskazuje, że opowieść ma zostać połączona z aktywnym odkrywaniem terenu, elementami gry i geocachingiem.
Dwa okresy historii, jeden krajobraz pogranicza
Odtwarzana trasa „Las” nie zastępuje Transgranicznego Szlaku Dawnych Placówek Straży Granicznej. Rozwija natomiast sposób opowiadania o regionie. Pierwszy szlak przywraca pamięć o instytucjach i funkcjonariuszach strzegących granicy II Rzeczypospolitej. Kolejna trasa ma pokazać, jak podczas wojny górski krajobraz służył tajnej łączności, a miejscowa wiedza i odwaga ludzi pozwalały utrzymywać kontakt pomiędzy okupowaną Polską a Węgrami.
Najpierw pamięć, później droga
W przypadku trasy kurierskiej kolejność ma szczególne znaczenie. Najpierw trzeba odtworzyć i uporządkować wiedzę, wskazać właściwe miejsca oraz osoby, a dopiero później prowadzić turystę przez teren. Zapowiedź przedsięwzięcia jest więc zaproszeniem do poznania historii, nie komunikatem o zakończeniu prac.
Kiedy trasa i aplikacja zostaną ukończone, łatwiej będzie zaplanować samodzielne odkrywanie jej kolejnych punktów. Dziś najważniejsze jest przypomnienie, że przez bieszczadzkie i beskidzkie przejścia prowadzono nie tylko ludzi oraz konspiracyjną pocztę. Przenoszono nimi także nadzieję na zachowanie łączności pomiędzy krajem a wolnym światem.
Projekt „Transgraniczny Szlak Dawnych Placówek Straży Granicznej”, nr INT/KAR/II/0037, jest współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Funduszu Małych Projektów Programu Interreg Polska-Słowacja 2021-2027. Lider projektu: Gmina Lutowiska. Partner projektu: Obec Stakčín.
Projekty graficzne: wiercany.com
Komentarze (0)