Cerkiew w centrum i kalendarz juliański
Dla dawnych mieszkańców Bieszczadów wyznania grekokatolickiego wiara oraz obrzędy religijne stanowiły centrum życiowe. Życie w wioskach toczyło się od jednego wydarzenia liturgicznego do drugiego, według święceń i świąt wyznaczanych przez kalendarz juliański. Niezwykłym wyrazem tej pobożności była bieszczadzka architektura sakralna.
Cerkiew budowano w centralnym miejscu wsi, na najwyższym wzgórzu, tak aby surowa bryła świątyni wyraźnie dominowała nad leżącymi niżej domostwami. Ważny był kunszt ciesielski: świątynie budowano z drewna w unikatowym stylu bojkowskim, w konstrukcji zrębowej bez użycia gwoździ, o trójdzielnym podziale na babiniec, nawę i prezbiterium oraz z charakterystycznymi uskokowymi, łamanymi dachami.
Szacuje się, że w bieszczadzkich dolinach stały niegdyś setki cerkwi, z których do dziś w polskiej części gór przetrwało zaledwie około 20%.
Świat pełen zjaw i demonów. Dlaczego bieszczadzki krajobraz sprzyjał legendom?
Bojkowie żyli w znacznej izolacji geograficznej i trudnych warunkach materialnych, tworząc społeczność prostą, bez wykształconej warstwy inteligencji. Bliski, codzienny kontakt z dziką i niedostępną przyrodą sprzyjał powstawaniu oraz przekazywaniu z pokolenia na pokolenie licznych podań, przesądów i zabobonów.
Bieszczadzki krajobraz sam podsuwał wizje zjaw: powykręcane drzewa, głębokie jary i wąwozy budziły w ludzkiej wyobraźni poczucie obecności istot nadprzyrodzonych. Wierzono, że okoliczne lasy zamieszkują czarownice, złośliwe duchy oraz złe moce.
Osinowy kołek, mak i odcinanie głowy - bieszczadzki strach przed upiorami
Szczególnie silne i rozbudowane miejsce w tradycji bojkowskiej zajmowały wierzenia dotyczące życia pozagrobowego oraz lęk przed przeistoczeniem się zmarłego w żywego trupa. Choć współcześnie w popkulturze używa się słowa wampir, dawni mieszkańcy Bieszczadów posługiwali się pojęciem upiór (упир) lub mrokoń.
Gdy pojawiało się podejrzenie, że zmarły może powrócić do wsi jako upiór i szkodzić mieszkańcom, stosowano dość drastyczne zabiegi ochronne: zmarłemu wsypywano do ust ziarna maku, aby odciągnąć go od powrotu do świata żywych. Ciało przebijano osinowym kołkiem, co miało uchronić wieś przed powrotem nieboszczyka. Zaś w skrajnych przypadkach ucinano zmarłemu głowę i układano ją w grobie w okolicach jego nóg.
Te przerażające rytuały pogańskie pragmatycznie współistniały w bieszczadzkich wsiach obok żarliwej modlitwy chrześcijańskiej.
Życie wokół kurnej chyży i górskich połonin - tradycje, obyczaje i medycyna ludowa
Obyczajowość Bojków była ściśle związana z rytmem prac gospodarskich i architekturą ich domostw.
Bojkowie mieszkali w chyżach - jednobudynkowych gospodarstwach łączących pod jednym dachem część mieszkalną, sień i stajnię. Izba mieszkalna była niska i kurna (bez komina), przez co wypełniał ją dym z pieca. Podstawą bytowania był wypas wołów i owiec na górskich polanach oraz produkcja serów. Hodowane bydło sprzedawano na słynnych targach w żydowskich Lutowiskach.
Ze względu na brak lekarzy i odosobnienie, w sprawach zdrowia powierzano los znachorom, zielarzom, wróżkom oraz zamawiaczom. Na rozstajach dróg stawiano zaś ochronne i wotywne krzyże. Ważną rolę w życiu wsi odgrywał śpiew, w tym tradycyjne kołomyjki oraz pieśni obrzędowe.
Wielokulturowy tygiel i tragiczny koniec dawnych wsi...
Przed II wojną światową Bieszczady były gęsto zaludnionym tyglem kulturowym: obok Rusinów (stanowiących około 70-80% ludności wiejskiej) żyli tu Żydzi (ok. 10%), Polacy (kilkanaście procent) oraz małe grupy Niemców i Cyganów. Choć przed wojną Bieszczady tętniły życiem, powojenne wydarzenia całkowicie zmieniły ten krajobraz.
W latach 1945-1946 doszło do masowych wysiedleń ludności rusińskiej do USRR, a w 1947 roku w ramach Akcji „Wisła” pozostałych mieszkańców deportowano na Ziemie Zachodnie. Bieszczadzkie wsie opustoszały, a po dawnych mieszkańcach pozostały głównie cmentarze, ruiny cerkiewne, podmurówki chat, piwnice, studnie i dziczejące sady. Dziś pamięć o tej kulturze pielęgnują muzea (m.in. Muzeum Kultury Bojków w Myczkowie, Skansen w Sanoku i Zyndranowej) oraz zespoły muzyczne, takie jak sanocka Wernyhora.
Dzięki śladom języka i wierzeń Bojków można dziś choć częściowo usłyszeć głos Bieszczadów, których już nie ma, i wyobrazić sobie, jak kiedyś wyglądały te regiony. Choć ich dawne wsie opustoszały w wyniku powojennych przesiedleń, pamięć o tej wyjątkowej mowie i kulturze przetrwała w nazwach bieszczadzkich szczytów i potoków oraz w zbiorach lokalnych muzeów. Przypomina ona o bogatym, wielokulturowym dziedzictwie regionu i historii ludzi, którzy przez wieki tworzyli tożsamość tych gór.
Źródła:
- J. Kur-Kononowicz, O językach mniejszościowych na terenie Podkarpacia - Łemkowie i Bojkowie, „Studia Ukrainica Posnaniensia”.
- J. Rudnicki, Nazwy geograficzne Bojkowszczyzny, Rozprawy z Onomastyki Słowiańskiej, Lwów 1939.
- Świat Łemków i Bojków, opracowanie i materiał wystawowy Muzeum Etnograficznego im. Franciszka Kotuli w Rzeszowie, Rzeszów 2014.
Komentarze (0)