Łemkowie, nazywani także Rusinami, Rusnakami lub Rusnacami, byli wschodniosłowiańską grupą etniczną. Identyfikowali się jako część narodu rusińskiego, a niekiedy także ukraińskiego. Ich historyczną ojczyzną była Łemkowszczyzna, obejmująca Beskid Niski, wschodnią część Beskidu Sądeckiego oraz zachodnie Bieszczady, a także północno-wschodnią Słowację. Przez wiele pokoleń mieszkali tam w zwartych skupiskach, tworząc lokalną społeczność i kulturę.
Przełom nastąpił po zakończeniu II wojny światowej. W latach 1944–1946 rozpoczęły się przymusowe przesiedlenia do Związku Radzieckiego, które objęły nawet 60 procent ówczesnej społeczności łemkowskiej. Szacuje się, że dziś na Ukrainie może mieszkać nawet 90 tysięcy potomków osób wysiedlonych w tamtym okresie.
Kolejnym dramatycznym wydarzeniem była akcja „Wisła” przeprowadzona w 1947 roku. W jej ramach Łemkowie zostali rozproszeni na terenach północnej i zachodniej Polski, na tzw. Ziemiach Odzyskanych. Przyjmuje się, że wysiedlono wtedy od 30 do 35 tysięcy osób świadomych swojej odrębności etnicznej i kulturowej. To właśnie dlatego w wielu bieszczadzkich dolinach nagle zabrakło mieszkańców, a dawne wsie zaczęły znikać z map. Dopiero po politycznej odwilży w 1956 roku pojawiła się możliwość powrotu na rodzinne ziemie. Nie zdecydowało się na to jednak wielu Łemków. Według różnych szacunków wróciło od zaledwie 3 do 10 procent wysiedlonych. Większość pozostała w miejscach przesiedlenia, gdzie z czasem powstały nowe skupiska społeczności łemkowskiej.
To właśnie powojenne przesiedlenia sprawiły, że współcześnie Łemkowie mieszkają przede wszystkim na zachodzie Polski oraz w części dawnej Łemkowszczyzny. Po 1989 roku podział ten znalazł także odzwierciedlenie w działalności organizacji reprezentujących dwie różne opcje tożsamościowe. W Legnicy działa Stowarzyszenie Łemków, propagujące łemkowską świadomość etniczną, natomiast w Gorlicach funkcjonuje Zjednoczenie Łemków, skupiające osoby o ukraińskiej świadomości etnicznej. Według Narodowego Spisu Powszechnego z 2011 roku narodowość łemkowską zadeklarowało 10 531 osób. Najwięcej z nich mieszkało w województwie dolnośląskim – około pięciu tysięcy – oraz w województwie małopolskim, gdzie narodowość łemkowską zadeklarowało około dwóch tysięcy osób.
Choć bieszczadzcy Łemkowie w większości nie wrócili już do swoich dawnych wsi, ich historia wciąż jest obecna w krajobrazie tych gór. To opowieść o społeczności, która przez wieki była częścią Bieszczadów, a której los odmieniły wydarzenia z lat 1944–1947. Dzięki temu każda podróż przez dawne łemkowskie tereny staje się nie tylko wyprawą w góry, ale także spotkaniem z historią, która na zawsze zmieniła oblicze tego regionu.
Komentarze (0)