Berezka ma swoją unikalną historię, zapisaną na pożółtkłym obecnie, nadszarpniętym przez czas rękopisie ksiegi parafialnej, której prowadzenie rozpoczęto 1 stycznia 1754 roku. Dziś to nie tylko zabytek piśmiennictwa, ale też bezcenny rejestr rodów, które przez stulecia tworzyły tożsamość tej ziemi.
„Ja, kapłan, zaczynam tę księgę...”
Dokument, o którym mowa to „Księga metrykalna parafii Bereska z lat 1754-1805”. Ten unikalny rękopis, liczący 111 kart, jest obecnie przechowywany w zbiorach Biblioteki Kapituły Greckokatolickiej w Przemyślu, a dzięki digitalizacji w serwisie Polona stał się dostępny dla badaczy na całym świecie.
Księga rozpoczyna się od uroczystego wpisu z datą 1 stycznia 1754 roku. Choć rękopis jest nieco zniszczony, pożółkły, jednak można odczytać wyblakły atrament. A tym samym tradycyjną formułę w języku cerkiewnosłowiańskim, zapisaną dawną cyrylicą:
„W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego. Amen. Roku Pańskiego 1754. Ja (...) rozpoczynam tę księgę... za dni mojego kapłaństwa...”
Te słowa to nie tylko akt religijny, ale początek zapisu losów setek ludzi: chrztów, ślubów i zgonów mieszkańców Berezki oraz okolicznych miejscowości należących wówczas do tej parafii.
Rody, które budowały Berezkę
Historia osadnictwa w tym miejscu sięga XV wieku. Pierwsza wzmianka wsi (znanej wówczas jako Brzoska Wola) pochodzi z 1463 roku.
Wieś została lokowana na prawie wołoskim w dobrach dużego rodu Balów z Hoczwi. To właśnie Balowie wznieśli tu murowany dwór, który w XVII wieku został otoczony nowoczesnymi, jak na ówczesne czasy, ziemnymi fortyfikacjami bastionowymi.
W drugiej połowie XVIII wieku, czyli w czasie, gdy proboszcz stawiał pierwsze wpisy w księdze, majątek przeszedł w ręce rodziny Fredrów, która odkupiła wieś od Balów. To oni urządzili wokół dworu park krajobrazowy, którego pozostałością są dzisiejsze pomniki przyrody: trzy wiekowe dęby o obwodzie dochodzącym do 470 cm oraz okazała sosna.
Kolejne stulecia przynosiły zmiany właścicieli - od roku 1800 przez małżeństwo wieś przejęli Żurowscy, w których rękach Bereska pozostawała przez cały XIX wiek, a w późniejszych latach majątek należał do rodzin Biesiadeckich, Adamskich i Macudzińskich.
Ruiny cerkwi - niemy świadek 272-letniej kroniki
Podążając dzisiejszą ulicą Cerkiewną, trafiamy na wymowny symbol przeszłości - ruiny murowanej cerkwi pw. Przemienienia Pańskiego. Choć obecne mury pochodzą z 1868 roku, stanęły one na miejscu znacznie starszej, drewnianej świątyni, datowanej na 1444 rok.
To właśnie w murach tej starszej budowli odbywały się uroczystości odnotowane w rękopisie z 1754 roku. Księga metrykalna stanowi duchowe dopełnienie zachowanych do dziś kamiennych łuków i gzymsów i dokumentuje wspólnotę, która przez wieki gromadziła się w tym miejscu na modlitwę, aż do wysiedleń po II wojnie światowej.
Stary cmentarz - odbicie dawnego świata
Szczególnie przejmującym fragmentem rękopisu są metryki zgonów. Stanowią one swoiste „papierowe odbicie” starego cmentarza w Berezce, położonego w cieniu wiekowych drzew.
Wiele z zachowanych tam kamiennych i drewnianych krzyży stało się z czasem nieczytelnych, jednak dzięki księdze z 1754 roku można przywrócić tożsamość osób, które mieszkały w tej okolicy.
Berezka dziś
Współczesna Berezka to malownicza miejscowość agroturystyczna i letniskowa, położona w gminie Solina przy trasie łączącej Hoczew z Polańczykiem. Wieś liczy około 380-420 mieszkańców, z których dużą część stanowią potomkowie osób przesiedlonych w latach 60. XX wieku z terenów zalanych przez Jezioro Solińskie.
Współczesne centrum życia społecznego i duchowego stanowi Szkoła Podstawowa oraz kościół rzymskokatolicki pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, wzniesiony pod koniec lat 80. XX wieku.
Obecny krajobraz Berezki łączy nowoczesną bazę noclegową z bogatym dziedzictwem historycznym, którego symbolem są kamienne ruiny cerkwi pw. Przemienienia Pańskiego, stary cmentarz oraz park dworski z wiekowymi dębam i sosną, będącymi pomnikami przyrody. To krajobraz, który przypomina o złożonej historii miejscowości.
Dzięki cyfryzacji takich dokumentów jak księga z Polony, historia rodów Balów, Fredrów czy Żurowskich, a przede wszystkim dzieje zwykłych mieszkańców zapisane dawną cyrylicą, nie ulegną zapomnieniu, stanowiąc trwały element dziedzictwa kulturowego bieszczadzkiej ziemi.
Źródła:
- Grażyna Holly, Cmentarze greckokatolickie i sztuka sepulkralna (w:) Bojkowszczyzna Zachodnia - wczoraj, dziś i jutro, t. 2, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, Warszawa 2016, s. 111.
- Jacek Wolski (red.), Bojkowszczyzna Zachodnia - wczoraj, dziś i jutro, t. 2, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, Warszawa 2016, s. 88.
- Księga metrykalna parafii Bereska z lat 1754-1805, Biblioteka Kapituły Greckokatolickiej w Przemyślu, Przemyśl 1754-1805, s. 1-111.
Komentarze (0)