Aby zrozumieć znaczenie nowego projektu warto odwołać się do trudnej, bieszczadzkiej historii i przesiedleń z lat. 50. XX wieku.
Dwustronny dramat przesiedleń z 1951 roku
Umowa o zmianie granic z 15 lutego 1951 roku była największą powojenną korektą terytorialną w historii Polski. Przekazanie ZSRR 480 km² żyznej Sokalszczyzny ze złożami węgla kamiennego i linią kolejową w zamian za bieszczadzki rejon naftowy wiązało się z przymusowymi deportacjami po obu stronach granicy.
Z Bełza, Krystynopola, Uhnowa, Waręża i Sokala przymusowo wysiedlono 14 151 Polaków. Z tej grupy 7 460 osób (1 917 rodzin) skierowano na Ziemie Odzyskane (Dolny Śląsk), 3 934 osoby (1 097 rodzin) trafiły w Bieszczady (do Ustrzyk Dolnych, Czarnej, Lutowisk, Krościenka i Rabe), a pozostała część, blisko 2,8 tys. osób, została rozproszona w innych rejonach kraju.
Dotychczasowa ukraińska ludność Bieszczadów (Bojkowie) została wcześniej przymusowo deportowana przez władze radzieckie w głąb Ukraińskiej SRR (głównie na stepy obwodów chersońskiego i odeskiego oraz w rejon Mariupola).
Bieszczadzkie ślady pamięci...
Nowo ogłoszony Bieszczadzki Pawilon Kultury w Czarnej Górnej stanowi swposte, metaforyczne i edukacyjne dopełnienie wcześniejszych inicjatyw upamiętniających. W 2023 roku w pobliskim Rabem powstała plenerowa instalacja przestrzenno-rzeźbiarska „Exodus”, wykonana przez uczniów Liceum Sztuk Plastycznych w Lesku pod kierunkiem Waldemara Kordyacznego. Dzieło to, składające się z drewnianego portalu z napisem „EXODUS”, drogowskazów z nazwami utraconych Kresów oraz postaci przesiedleńców ze skromnym dobytkiem i dzieckiem trzymającym zabawkę, stanowi artystyczny symbol traumy wykorzenienia.
Przestrzeń i oferta Bieszczadzkiego Pawilonu Kultury
Jak wynika z informacji podanych przez Urząd Gminy Czarna pawilon w Czarnej Górnej połączy funkcje muzealne z żywym centrum integracji społecznej i turystycznej. Zgodnie z oficjalną specyfikacją w obiekcie powstaną:
- Izba pamięci: przestrzeń ekspozycyjna prezentująca pamiątki po przesiedleńcach zabezpieczone z dawnej szkolnej izby pamięci w Czarnej oraz ze zbiorów Stowarzyszenia Ustyan z Ustjanowej,
- Zaplecze szkoleniowe: sala konferencyjna oraz wielofunkcyjna sala warsztatowa,
- Strefa integracyjno-usługowa: Hol z punktem informacji turystyczno-promocyjnej, pracownie do zajęć rękodzielniczych i kulinarnych, taras do zajęć na świeżym powietrzu oraz zagospodarowany teren zewnętrzny z parkingiem.
Finansowanie i harmonogram inwestycji
Przedsięwzięcie realizowane jest w ramach partnerstwa samorządów „Innowacyjne Bieszczady” (z Powiatem Bieszczadzkim jako liderem oraz gminami Ustrzyki Dolne i Lutowiska). Całkowity koszt zadań Gminy Czarna wynosi 5 152 263,36 zł (w tym budowa obiektu: 4 784 700 zł, a wyposażenie: 367 563,36 zł). Dofinansowanie z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach programu Fundusze Europejskie dla Podkarpacia 2021–2027 wynosi 4 065 773,80 zł.
Harmonogram realizacji zakłada, że do 15 listopada 2026 r. zostanie złóżona kompletna dokumentacja techniczna w Urzędzie Marszałkowskim w Rzeszowie, a pod koniec 2026 roku zostanie ogłoszony przetarg na wykonawcę robót,. Prace mają ruszyć od 2027 roku, a w 2028 roku przewidziane jest oficjalne otwarcie Pawilonu dla mieszkańców i turystów.
Powstający w Czarnej Górnej Bieszczadzki Pawilon Kultury, wraz z rzeźbiarską instalacją „Exodus” w Rabem, stworzą spójną przestrzeń pamięci o skomplikowanych, powojennych losach Bieszczadów. Obie te inicjatywy, dzięki połączeniu emocjonalnej symboliki sztuki z edukacyjną funkcją nowej instytucji, sprawiają, że Bieszczady stają się miejscem, gdzie pamięć o przeszłości nie dzieli, lecz uczy i jednoczy kolejne pokolenia.
Źródła:
- P. Eberhardt, Formowanie się polskiej granicy wschodniej po II wojnie światowej, „Dzieje Najnowsze”, 50 (2), 2018.
- Gmina Czarna z dofinansowaniem na Bieszczadzki Pawilon Kultury w Czarnej Górnej!, Aktualności, Urząd Gminy Czarna.
- J. Tebinka, Proponowana zmiana polskiej granicy wschodniej w 1952 r., „Dzieje Najnowsze”, 26 (3), 1994.
Komentarze (0)