Kościół Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Średniej Wsi należy do najcenniejszych zabytków drewnianej architektury sakralnej w Bieszczadach. Wzniesiony w drugiej połowie XVI wieku jako kaplica dworska rodu Balów, przez stulecia zmieniał swoją funkcję i wygląd. Dziś jest kościołem filialnym obrządku rzymskokatolickiego i jednym z obiektów podkarpackiego Szlaku Architektury Drewnianej. O jego wyjątkowości decydują nie tylko wiek i konstrukcja, ale również zachowane wyposażenie, malowidła oraz związki z historią regionu.
Świątynia, której historia sięga XVI wieku
W Średniej Wsi, w gminie Lesko, znajduje się drewniany kościół pod wezwaniem Narodzenia Najświętszej Maryi Panny. To najstarszy drewniany kościół katolicki w Bieszczadach. Został wzniesiony w drugiej połowie XVI wieku jako kaplica dworska należąca do rodu Balów. Dziś pełni funkcję kościoła filialnego i jest częścią podkarpackiego Szlaku Architektury Drewnianej. Dzieje świątyni odzwierciedlają zmiany religijne, jakie zachodziły na tym terenie. W XVII wieku budowla pełniła funkcję zboru protestanckiego, związanego z arianami. W 1697 roku została odzyskana przez katolików. Kolejny ważny etap nastąpił trzy dekady później. W 1727 roku, z fundacji Katarzyny Balowej, powstało całe wyposażenie kościoła.
Przez kolejne stulecia świątynia była poddawana remontom i przekształceniom. Podczas gruntownych prac prowadzonych w latach 1959–1968 wymieniono belki, wykonano wewnętrzne oszalowanie i stolarkę okienną, a dach pokryto gontem. W latach 1983–1984 przy północnej ścianie kościoła dobudowano wieżę. W tym samym okresie wycięto otaczające budowlę stare dęby. W 1991 roku po zachodniej stronie prezbiterium dobudowano zakrystię.
Zmiany te wpłynęły na obecny wygląd obiektu, którego najstarsza część zachowała drewniany charakter i konstrukcję typową dla tradycyjnego budownictwa sakralnego.
Drewniana konstrukcja i charakterystyczna sylwetka
Kościół w Średniej Wsi jest budowlą o konstrukcji zrębowej, posadowioną na kamiennym podmurowaniu osłoniętym fartuchem gontowym. Jego układ przestrzenny jest nieorientowany, co oznacza, że prezbiterium nie jest skierowane tradycyjnie na wschód, lecz na południe. Prezbiterium jest stosunkowo krótkie i zamknięte trójbocznie, a po jego bokach znajdują się zakrystie. Szersza od niego nawa ma kształt prostokąta. Ściany zewnętrzne oszalowano gontem, dzięki czemu drewniana powierzchnia budowli zachowuje spójny wygląd z pokryciem dachu.
Jednym z elementów wyróżniających świątynię jest wieża o konstrukcji słupowej i pochyłych ścianach, zwieńczona izbicą. Jej szczyt tworzy blaszany, cebulasty hełm z latarnią. Dach kościoła jest jednokalenicowy i pokryty gontem. Nad nawą znajduje się wieżyczka na sygnaturkę, zakończona kopulastym blaszanym hełmem. Na końcach kalenicy umieszczono balasy, czyli ozdobne elementy architektoniczne: od strony prezbiterium zakończone ażurową plakietką, a od strony wieży – krzyżem. Wewnątrz znajdują się płaskie stropy oraz chór muzyczny wsparty na dwóch słupach. Układ i detale architektoniczne tworzą całość, w której drewniana konstrukcja łączy się z dekoracją malarską i rzeźbiarską.
XVIII-wieczne polichromie odzyskały czytelność
Szczególne znaczenie dla odbioru wnętrza mają polichromie figuralne i iluzjonistyczne pochodzące z pierwszej połowy XVIII wieku. Pokrywają ściany i strop, a w prezbiterium występują również malowane podziały architektoniczne. Dekoracje te nie tylko zdobią wnętrze, lecz także tworzą iluzję elementów architektonicznych i porządkują przestrzeń świątyni.
W 2025 roku zakończyły się wieloletnie prace konserwatorskie przy tych malowidłach. Objęły ściany, stropy oraz chór śpiewaczy. Ich celem było zachowanie oryginalnych dekoracji i przywrócenie im większej czytelności. Polichromia utrzymana jest w szaro-błękitnej tonacji. Na stropach znajdują się medaliony z przedstawieniami aniołków w chmurach. W nawie centralne miejsce zajmuje motyw „Oka Opatrzności”. W prezbiterium przedstawiono natomiast Ducha Świętego pod postacią gołębicy, od której rozchodzą się promienie na powierzchni stropu.
Ołtarze, obrazy i rzeźby
Ważną częścią wyposażenia świątyni są późnobarokowy ołtarz główny oraz dwa ołtarze boczne, wykonane przez snycerzy krośnieńskich. Wcześniejsze etapy prac konserwatorskich objęły drewniane struktury ołtarzowe, a także znajdujące się w nich malowane obrazy. W ołtarzu głównym konserwacji poddano przedstawienie Matki Bożej z Dzieciątkiem. W ołtarzach bocznych prace objęły obrazy świętej Katarzyny oraz świętego Stanisława.
PRZECZYTAJ TAKŻE: Na rzece w Bieszczadach powstała ciekawa tama. Wykorzystano niski poziom wody i słaby nurt
Na wyposażenie kościoła składają się również dzieła Jędrka Wasielewskiego „Połoniny”. Artysta wykonał płaskorzeźbione stacje drogi krzyżowej, zawieszone w nawie oraz rzeźbę przedstawiającą Ostatnią Wieczerzę, umieszczoną w kruchcie.
Połączenie barokowych ołtarzy, obrazów, rzeźb i malowideł ściennych sprawia, że wnętrze kościoła stanowi nie tylko przykład dawnego budownictwa drewnianego, ale także przestrzeń, w której zachowały się dzieła kilku rodzajów sztuki sakralnej.
Średnia Wieś i historia Henriety Ewy Ankwiczówny
Z historią kościoła wiąże się również Henrietta Ewa Ankwiczówna, znana jako młodzieńcza miłość Adama Mickiewicza. Była adresatką jego wierszy „Do mego Cziczerona” i „Do Henrietty”, a także pierwowzorem postaci Ewy Horeszkówny w „Panu Tadeuszu”. W XIX wieku Ankwiczówna odziedziczyła wieś wraz z kościołem po swojej babce, należącej do rodu Balów. Według przekazanych informacji spędzała w świątyni wiele czasu na modlitwie.
Ten wątek łączy historię lokalnego zabytku z biografią jednego z najważniejszych polskich poetów romantycznych. Pokazuje również, że dzieje kościoła w Średniej Wsi nie ograniczają się do architektury i historii religijnej, lecz splatają się z losami osób związanych z polską kulturą.
Komentarze (0)